7-8 Temmuz 2026'da Ankara'nın ev sahipliği yapacağı NATO Liderler Zirvesi'nin gündemi büyük ölçüde belli oldu. Savunma harcamalarının somut yeteneğe dönüştürülmesi, savunma sanayii üretiminin artırılması, Ukrayna'ya desteğin sürdürülmesi ve Rusya'ya karşı caydırıcılığın güçlendirilmesi ana başlıklar arasında yer alıyor. NATO Genel Sekreteri Mark Rutte'nin "NATO 3.0" olarak adlandırdığı dönüşüm, ittifakın Lahey'de verdiği sözleri Ankara'da uygulamaya geçirmesini hedefliyor.
Güney Kanadı: Görünmeyen Gündem
Zirvenin resmi başlıkları arasında görünmeyen ancak NATO'nun güney kanadını doğrudan ilgilendiren bir hat var. Akdeniz'in güneyinden Sahel'e, Kızıldeniz'den Afrika Boynuzu'na uzanan bu hat, ittifakın caydırıcılık denklemine dahil edilmesi gereken bir boyutu temsil ediyor. Ankara Zirvesi'nin merkezinde Rusya ve Ukrayna ekseni yer alsa da güney komşuluğun risk haritası da göz ardı edilmemeli.
NATO, 2024 Washington Zirvesi'nde güney komşuluğuna yönelik daha güçlü, daha stratejik ve sonuç odaklı bir eylem planını kabul etti. Hatta bir özel temsilci atadı ve Ürdün'de bir irtibat ofisi açtı. Bu adımların arkasında, doğu kanadındaki caydırıcılık kadar güney kanadındaki istikrarın da aynı güvenlik denkleminin parçası haline geldiği kabulü yatıyor.
Afrika: Denklemdeki Önemli Bileşen
Güney kanadının en somut göstergesi göç. Ancak göçü yalnızca bir tehdit olarak okumak, arkasındaki savaş, yoksulluk ve iklim baskısını görmezden gelmek olur. Tunus kıyılarına 125 kilometre mesafedeki İtalya'ya ait Lampedusa adası ile Fas sınırındaki Ceuta ve Fas'a 100 kilometre uzaklıktaki İspanya'ya ait Kanarya adaları, Kuzey Afrika'daki istikrarla Avrupa'nın sınır güvenliği arasındaki bağı somutlaştırıyor. Kıtasal ölçekte değerlendirildiğinde Afrika'dan NATO ülkelerine yönelen göç görece sınırlı kalmakla birlikte, belirli Akdeniz güzergahlarında yoğunlaşarak siyasi ve insani baskılar oluşturabiliyor. Bu nedenle Mısır, Tunus ve Fas hem geçiş güzergahı hem de Akdeniz güvenliğinin asli ortakları olarak öne çıkıyor.
Enerji ve Ticaret Güvenliği Kızıldeniz'e Taşınıyor
Enerji ve ticaret güvenliği ise bakışı Kızıldeniz'e çeviriyor. Husilerin ticari gemilere yönelik saldırıları Babülmendep-Süveyş hattının kırılganlığını gösterdi. Gemilerin Ümit Burnu'na yönelmesi taşıma sürelerini ve maliyetleri artırdı. Sudan'daki savaş, Somali'de süren terörle mücadele ve Afrika Boynuzu'ndaki gerilimler bu hattın güvenliğini doğrudan etkiliyor. NATO'nun Afrika'ya askeri olarak genişlemesi söz konusu olmasa da deniz güvenliği, erken uyarı, istihbarat paylaşımı ve yerel kapasite desteği gibi alanlarda ortaklıkların derinleştirilmesi öne çıkıyor.
Büyük Güç Rekabetinin Ortasında Ortaklık
Güney kanadının ağırlığını artıran bir diğer unsur, büyük güç rekabetinin kıtadaki yansımaları. Mali'de Wagner'in yerini Kremlin'e bağlı Afrika Kolordusu'nun alması, Rusya'nın güvenlik alanındaki varlığını daha doğrudan bir devlet mekanizmasına dönüştürdüğünü gösteriyor. Sudan'da Kızıldeniz kıyısında bir deniz üssü arayışının sürmesi de benzer bir eğilime işaret ediyor. Çin'in etkisi ise limanlar, dijital altyapı ve kritik mineral yatırımları üzerinden ilerliyor. Kobalt, manganez ve platin grubu metaller bakımından zengin olan kıta, tedarik zinciri rekabetinin yeni sahnesi haline geliyor.
Afrikalı devletler kendi güvenlik tercihlerini ve kalkınma önceliklerini belirleyen özneler. Dolayısıyla Batı'nın kıtayla kuracağı ilişkinin kalıcılığı egemenliğe saygı ve karşılıklı faydaya bağlı. Bu noktada Mısır, Fas, Tunus ve Kenya'nın ABD tarafından "NATO Üyesi Olmayan Müttefik Ülkeler" statüsünde tanınması dikkat çekici. Ancak bu NATO'nun değil ABD'nin ikili bir mekanizması. Mısır, Fas ve Tunus ayrıca NATO'nun Akdeniz Diyaloğu'nun parçası. Kenya'ya statü verilmesi ise Washington'ın Afrika Boynuzu ve Hint Okyanusu'na verdiği önemin göstergesi.
Türkiye'nin Farkı: Askeri Kapasite, Yetenek ve Diplomasi
Türkiye'nin konumu çok açık şekilde ayrışıyor. Yıllardır kendi ihtiyaçlarını karşılayan savunma sanayii kapasitesine yatırım yapan Türkiye, insansız hava aracından elektronik harbe uzanan bir üretim zincirini somut askeri yeteneğe dönüştürmeyi başardı. Rutte'nin Ankara Zirvesi öncesi ASELSAN'ı ziyaret ederek Türkiye'nin "savunma sanayisi devrimine öncülük ettiğini" vurgulaması, bu kapasitenin ittifak düzeyinde de görüldüğünü teyit ediyor.
Afrika, bu ürünlerin sahadaki etkisinin görüldüğü bölgelerden biri. Terörle mücadeleden sınır güvenliğine kadar birçok alanda tercih ediliyor. Ancak Türkiye'nin Afrika'daki katkısı sadece savunma sanayii ihracatından ibaret değil. Somali'de TURKSOM üzerinden yürütülen eğitim faaliyetleri, güvenliğin dışarıdan sürekli sağlanması yerine yerel kurumların kendi kapasitesini inşa etmesini hedefliyor. Etiyopya ile Somali arasında 2024'te imzalanan Ankara Bildirisi de iki ülkenin egemenlik ve toprak bütünlüğüne bağlılığını teyit ederek bir krizi diyalog yoluyla yönetmenin örneğini sundu. Arabuluculuk askeri caydırıcılığın yerini tutmasa da bir çatışmayı daha büyümeden durdurabilmesi bakımından önleyici bir güvenlik mekanizması işlevi görüyor.
NATO 3.0 ve Ankara Zirvesi'nin Başarısı
"NATO 3.0", harcamaların artırıldığı ve kaynakların doğru yerde kalibre edildiği bir yapı olmalı. Güney kanadın risklerinin doğru okunması, Afrika ülkeleriyle eşit ortaklıkların kurulması ve krizlerin çatışmaya dönüşmeden yönetilmesi bu dönüşümün tamamlayıcı parçaları. Bu kalibrasyon, ittifakın geleneksel kolektif savunma kodlarına dönerken güncel uluslararası konjonktürü de hesaba katmasını gerektiriyor. Zira Rusya ve Çin'in kıtadaki etkisi Afrika'nın olduğu kadar Avrupa'nın güney sınırının da meselesi.
Ankara Zirvesi'nin başarısı Rusya'ya karşı alınacak tedbirlerin yanı sıra, NATO'nun değişen güvenlik coğrafyasını ne kadar isabetli okuduğuyla da ölçülecek. Türkiye ise saha tecrübesi, savunma sanayii kapasitesi ve arabuluculuk birikimiyle bu haritanın şekillenmesine katkı sunabilecek müttefiklerin başında geliyor. Afrika'yı zirvenin ana gündemine taşımadan, ama güney kanadın geleceğini düşünürken kıtayı unutmadan bir NATO vizyonu, Ankara'nın ev sahipliğinden geriye kalacak en kalıcı katkılardan biri olabilir.
