Birleşmiş Milletler'den Çarpıcı Mali Çöküş Uyarısı
Birleşmiş Milletler (BM), üye ülkelerin yıllık aidatlarını ödememesi nedeniyle ciddi bir mali krizle karşı karşıya olduğunu duyurdu. Kuruluş, başta ABD olmak üzere bazı ülkelerin milyarlarca doları bulan aidatları ödememesi halinde, temmuz ayına kadar kasasının tamamen boşalabileceği ve mali çöküş riskinin arttığı konusunda alarm verdi.
Guterres'ten Üye Ülkelere Acil Mektup
BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, ocak ayı sonunda üye ülkelere gönderdiği mektupta, mali tablodaki alarm verici gidişata dikkat çekti. Guterres, 2025 yılını rekor seviyede ödenmemiş borçla kapattıklarını bildirirken, "Derinleşen kriz, programların uygulanmasını tehlikeye atıyor ve mali çöküş riskini artırıyor. Durum yakın gelecekte daha da kötüleşecek." ifadelerini kullandı.
Genel Kurul Toplantısı İptal Edilebilir
BM yetkilileri, mali kaynakların tükenmesi halinde New York'taki genel merkezin ağustos ayında kapatılmak zorunda kalınabileceğini belirtti. Daha da çarpıcı olanı, eylül ayında düzenlenmesi planlanan Genel Kurul Toplantısı'nın iptal edilebileceği yönündeki uyarı oldu. Yetkililer, bu durumun BM'nin küresel faaliyetlerini durma noktasına getirebileceğini vurguladı.
Krizin İki Ana Nedeni
BM'nin mali sıkıntılarının temelinde iki ana neden bulunuyor:
- Bazı üye ülkelerin aidatlarını ödememesi veya geciktirmesi nedeniyle yaşanan nakit krizi.
- BM'nin 1945'ten bu yana yürürlükte olan kurallar gereği, aidatlar ödenmese bile harcanmayan bütçeyi üye ülkelere geri vermek zorunda kalması.
ABD'nin Devasa Borcu
BM yetkililerinin ABD basınına yaptığı açıklamalara göre, ödenmemiş aidatların yaklaşık yüzde 95'inden ABD sorumlu. Washington'un kuruluşa yaklaşık 2,2 milyar dolarlık borcu bulunuyor. Ayrıca, ABD'nin yıllık aidatlarına ek olarak aktif barışı koruma misyonları için yaklaşık 1,9 milyar dolar borcu daha var.
BM Finansmanı Uzmanı Ronny Patz'ın Değerlendirmesi
Alman Kalkınma ve Sürdürülebilirlik Enstitüsü'nde (IDOS) BM Finansmanı Uzmanı olan Ronny Patz, yaşanan mali krizin boyutlarını şu sözlerle özetledi: "BM, mali açıdan iflas noktasına gelebilir ancak bu durum, harcamaların kısılmasıyla şimdilik önlenebilir. Ne var ki harcamaları kısmak, krizi gelecek yıl daha da ağırlaştırır."
Patz, BM'nin iki ana bütçesi olduğunu belirtti:
- Her yıl kabul edilen genel bütçe (çekirdek bütçe).
- Barışı koruma operasyonları için ayrı bütçe.
Bu kalemlerin üye ülkelerin zorunlu aidatları ile finanse edildiğini, mülteci yardımları ve kalkınma projeleri gibi faaliyetlerin ise gönüllü katkılara dayandığını açıkladı.
Aidat Dağılımı ve Krizin Merkezi
Aidatlar, ülkelerin ekonomik gücüne göre belirleniyor. En yüksek katkı payı yüzde 22 ile ABD'ye aitken, Çin son yıllarda payını yüzde 20'ye yükseltti. Patz, krizin merkezinde ABD'nin gecikmiş ödemelerinin olduğunu vurguladı. ABD'nin 2024 BM bütçesi için ya hiç ödeme yapmadığı ya da çok sınırlı ödeme gerçekleştirdiği, aynı durumun 2025 bütçesi için de geçerli olduğu belirtildi.
Yaptırımların Yetersizliği ve Reform Önerileri
Ronny Patz, aidatlarını ödemeyen ülkelere yönelik yaptırımların oldukça sınırlı kaldığına dikkat çekti. Mevcut sistemde, aidatlarını ödemeyen ülkelere yönelik tek ciddi yaptırım, iki yıl üst üste ana bütçe ve barışı koruma bütçesine katkı payı yatırılmaması halinde Genel Kurul'daki oy hakkının askıya alınması. Patz, özellikle ABD söz konusu olduğunda baskı araçlarının yetersiz kaldığını ifade etti.
Patz, çözüm için şu önerilerde bulundu:
- Mevcut mali kuralların, özellikle harcanamayan ödeneklerin iade edilmesini öngören maddelerin acilen değiştirilmesi.
- ABD'nin ödeme yapmaması ihtimaline karşı "acil durum bütçesi" hazırlanması.
- Üye ülkelerin mali krizi geçici değil, uzun vadeli sorun olarak ele alması.
BM'nin bu mali krizden çıkış yolu, üye ülkelerin aidatlarını zamanında ödemesi ve kuruluşun finansal yapısının reforme edilmesi olarak görülüyor. Aksi takdirde, küresel diplomasi ve insani yardım faaliyetleri ciddi sekteye uğrayabilir.
