Batı Medeniyetinin Yıkıcı Selinden Geriye Kalanlar
Mehmet Akif'in coşkun sele benzettiği modern Batı medeniyeti, önüne çıkan pek çok değeri yıkıp sürüklerken, geride derin bir kültürel tahribat bıraktı. Yirminci yüzyıl boyunca, inancımızın şekillendirdiği medeniyetimizin taşıyıcıları olan cami, tekke ve medrese gibi yapılar, bu yıkıcı zihniyet dönüşümünün en görünür kurbanları oldu. Şehirlerimizin genelinde adeta bir uygarlık katliamı yaşandı.
Yıkılanın İhyası: Zihniyet ve Maddi Kültür İkilemi
Bugün geldiğimiz noktada, Batı medeniyeti kendi varoluşsal krizleriyle boğuşurken, bizleri de hayal kırıklığına uğrattı. Ancak bu süreç, yıkılan kadim kültürümüzün parçalarını bir araya getirme çabalarını da beraberinde getirdi. Bir zamanlar "eski" diye yüz çevirdiğimiz, geniş caddeler uğruna balyozlarla yıktığımız eserleri ihya etmeye çalışıyoruz. Bu restorasyon süreci, hem zihniyet hem de maddi kültür boyutunda iki farklı ameliyeyi gerektiriyor.
Bir yandan İslam düşünce geleneğinin imkanlarıyla metafizik düzlemde bir zihniyet ihyası peşindeyken, diğer yandan harap olmuş mimari yapılarımızı elde kalan bilgilerle restore ediyoruz. Adeta spiritüel bir seans eşliğinde, göçüp giden ruhlarını geri çağırıyoruz. İşte tam da bu noktada, büyük tahribatın arifesinde kayıt altına alınmış bir hazine önümüze çıkıyor: Mustafa Koç tarafından hazırlanan Revnakoğlu'nun İstanbul'u.
Cemalettin Server Revnakoğlu: İki Dünya Arasında Bir Hafıza
1912'de Rumelihisarı'nda doğan ve hayatının neredeyse tamamını Fatih'in Fethiye semtinde geçiren Revnakoğlu, köklü bir kültür ortamında yetişti. Babası Rifâî dervişi ve musikişinas Server Bey, annesi ise Mevlana soyundan gelen, saray terbiyeli Şerife Revnak Hanım'dı. Bu aile iklimi, Revnakoğlu'nu daha çocuk yaşta dönemin seçkin ilim ve irfan çevreleriyle tanıştırdı.
İsmail Sâib Sencer, Kâmil Miras ve Elmalılı Hamdi Yazır gibi son devir ulemasıyla aynı meclislerde bulunan Revnakoğlu, beş yüz yıllık payitahtın ilmî ve tasavvufî dünyasını içeriden tanıdı. Ancak onun yetiştiği dünya sadece kadim kültürle sınırlı değildi. Galatasaray Lisesi'nde eğitim görerek Batı ile temas etti ve modernleşme eğilimlerini yakından gözlemledi.
Revnakoğlu'nun İstanbul'u: Kaybolan Medeniyetin Envanteri
Mustafa Koç'un titiz çalışmasının ürünü olan bu eser, Suriçi'nden Boğaziçi'ne uzanan geniş bir İstanbul haritasını baştan sona kayda geçiriyor. Eserde şu önemli unsurlar detaylıca inceleniyor:
- Galata, Eyüp ve Yenikapı Mevlevîhaneleri gibi tekkeler
- Revanî Çelebi, Mihrimah Sultan, Pertevniyal gibi asırlara direnen camiler
- Ayaspaşa, Kazlıçeşme ve Yahya Efendi gibi tarihî mezarlıklar
- Medreseler, çeşmeler ve sebiller
Revnakoğlu'nu benzersiz kılan ise bu yapıları sadece taş ve duvardan ibaret görmemesiydi. Her bir mekanı banileri, şeyhleri, dervişleri ve müdavimleriyle birlikte ele aldı. Böylece İstanbul'un köklerinde yaşayan "iç tarihi"ni yansıtan canlı bir sosyokültürel ağ ortaya çıkardı.
Yıkım Dalgasına Karşı Bir Direniş Hikayesi
Revnakoğlu'nun bu büyük çabasının esas değeri, şehir planlaması adı altında yürütülen kültür katliamı karşısında, yok olmak üzere olan medeniyet mirasını kayıt altına almış olmasında yatıyor. Yol yapımı, ihmalkarlık veya maddi çıkarlar uğruna yok edilen mezar taşları ve kitabeleri, bizzat molozların arasından çıkarıp kayda geçirdi.
Tekkelerin sönmeye yüz tutan sözlü ve musiki geleneğini son temsilcilerinden dinleyerek yazıya aktardı. Eğer Revnakoğlu bu titiz çalışmayı yürütmemiş olsaydı, asırlar içinde oluşmuş o incelikli medeniyet aklı büyük ölçüde kaybolacaktı.
Bürokrasinin Duyarsızlık Duvarı
Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren İstanbul'un hafızasını taşıyan pek çok tarihi eser "kadro harici bırakılma" gibi gerekçelerle ortadan kaldırıldı. Revnakoğlu, yıkılmak üzere olan eserleri kayda almakla kalmadı, yıkımları engellemek için resmi kanallara yönelik büyük bir mücadele verdi.
Revanî Çelebi Camii ve Payzen Yusuf Paşa Türbesi için verdiği mücadele, bürokrasinin duyarsızlığını gözler önüne seriyor. 1956 tarihli raporlarında, dönemin Evkaf idaresinin "yıkıcı" bir rol oynadığını açıkça ifade etti. Hafriyat sırasında rastgele toplanıp taşınan kemikleri, tarihi bir sorumsuzluğun somut göstergesi olarak kayda geçirdi.
Yiğit Düştüğü Yerden Kalkar
Tarihin bir kesitinde maruz kaldığımız sistematik yıkıma rağmen, Revnakoğlu gibi tek bir fertte görülen samimi çabalar, aradan 70 yıl geçse de meyvelerini veriyor. Bugün, inancının, tarihinin ve kültürünün hakiki kıymetinin farkında olanlar için Revnakoğlu'nun kayıtları sağlam bir tutamak noktası oluşturuyor.
Atalarımızın dediği gibi: "Yiğit düştüğü yerden kalkar." Revnakoğlu'nun İstanbul'u, yıkılanın izini sürmek isteyen herkese, kaybolan bir medeniyetin ruhunu yeniden keşfetme fırsatı sunuyor. Bu çağı idrak eden bizlere düşen ise, benzer bir ihlasla gayretimizi birleştirmek ve kaybolmaya yüz tutan değerlerimizi geleceğe taşımak.
