İslam'da Temizliğin Maddi ve Manevi Boyutları
İslam dini, bireysel ve toplumsal hayatın sağlığı, güveni ve huzuru açısından eğitim-öğretim, çalışma ve dürüstlüğe verdiği önem kadar temizliğe de büyük bir değer atfeder. Temizlik, kişinin maddi ve manevi kirlerden arınmasını, iç ve dış dünyasının pak olmasını ifade eder. Kur'an-ı Kerim'de "Şüphesiz Allah tevbe edenleri ve temizlenenleri sever" (Bakara, 222) buyurulmuştur. Hadis-i şeriflerde ise temizliğin imanın yarısı olduğu belirtilerek, İslam'ın bu konuya verdiği ehemmiyet vurgulanmıştır.
Abdest: Namazın Farzı ve Manevi Arınma Aracı
Müslümanlıkta temizlik hem bir gaye hem de vasıta olarak kabul edilir. Dinimizde temizlik, bir kısım ibadetlerin şartı olduğu gibi, sağlıklı yaşamanın da bir gereğidir. Abdestsiz namaz kılınamayacağı, Kur'an-ı Kerim'de açıkça ifade edilmiştir. "Ey inananlar! Namaza kalktığınızda yüzlerinizi, dirseklere kadar kollarınızı yıkayın, başlarınızı meshedin ve topuklara kadar ayaklarınızı yıkayın" (Mâide, 6) mealindeki ayet, Medine döneminde nazil olmuştur.
Namazın Mekke döneminde Miraç gecesi farz kılındığı, Cebrail'in Hz. Peygamber'e namaz ve abdesti öğreterek birlikte abdest alıp namaz kıldıkları bilinmektedir. Siyer âlimleri, söz konusu ayetin nüzulünden önce asla abdestsiz namaz kılınmadığı konusunda ittifak etmişlerdir.
Abdestin Faziletleri ve Ahiretteki Etkileri
Abdest, başlı başına bir maddi temizlik olması ve birçok tıbbi fayda taşımasının yanında, temelde bir manevi temizlik ve arınma vasıtasıdır. Hadislerde, abdestin imanın yarısı olduğu, abdest alırken yıkanan uzuvlardan günahların döküldüğü ve kıyamet gününde Müslümanların abdestin eseriyle yüzleri, el ve ayakları parlak olduğu halde çağrılacakları ifade edilmiştir.
Fıkıh ıstılahında abdest, maddi kirliliği değil de manevi kirliliği ifade eden hadesten temizlenme sayılır. Bu durum, onun manevi özelliğini açıkça ortaya koymaktadır. Kur'an'ın ve Hz. Peygamber'in temizlik ve arınmayla ilgili emir ve tavsiyeleri, namazın bir ön şartı olarak farz kılınan abdesti, Müslümanların her zaman maddi ve manevi temizlik içinde bulunmalarını düzenli biçimde sağlayan temel bir unsur haline getirmiştir.
Maddi Temizlik: Bireysel ve Toplumsal Sorumluluk
Temizlik, maddi ve manevi temizlik şeklinde iki kısımda ele alınabilir. Maddi temizlik, eşyanın, mekânın, giysilerin, bedenin, ev, işyerinin, mabet ve yaşadığımız çevrenin temizliğini kapsar. Kişinin üstünü, kılık ve kıyafetini, oturduğu-yattığı yeri ve çevresini her türlü kir ve pisliklerden temiz tutması, başkasını rahatsız edecek görüntülerden uzak durması gerekir.
Her insan kendi temizliğinden kendisi sorumludur. Ancak çocukların temiz olmasından ve temizlik alışkanlığı kazanmalarından başta anne baba olmak üzere bütün toplum sorumludur. Tarihsel olarak, Arapların çevre temizliğine riayet etmedikleri, yerlere tükürdükleri hatta camilerde bile ibadet esnasında bu gibi hareketlerde bulundukları bilinmektedir.
Peygamberimiz bu kötü adetten son derece tiksinirdi. Bir defasında yerin böyle kirletildiğini görmüş, son derece hiddetlenmiş ve yüzü kızarmıştı. Bunun farkına varan bir kadın, hemen ortalığı temizlemişti. Bunun üzerine Peygamberimiz "Ne iyi oldu" buyurmuştur.
Manevi Temizlik: Tövbe ve Kalbin Arınması
Manevi temizlik ise kişinin kalbini kötü duygu ve düşüncelerden, bedenindeki organlarını günahlardan arındırmasıdır. Manevi temizlikte ilk adım tövbedir, çünkü tövbe manevi kirlerden arınma vesilesidir. Temizlik aynı zamanda insanın manevi kirlerden kurtulması anlamı taşır.
Bu yönüyle temizlik, müminin İslam'la aydınlanan kalbini karanlıktan, kirden, pastan uzak tutmasıdır. Gönlünü kibir, riya, haset, yalan, cimrilik gibi hastalıklardan arındırmak; tevazu, dürüstlük, cömertlik, merhamet, edep gibi güzel hasletlerle donatmak gerekir.
Ruhunun aynası, kalbinin tercümanı olan dilini kaba ve yüz kızartıcı sözlerden, terbiye dışı konuşmalardan, yalan ve iftiralardan beri kılmak önemlidir. Göz, kulak, el, ayak gibi azalarını kötülüklerden ve haramlardan korumak, her işinde helal olana yönelmek ve hata ve yanlışlarından tövbe ederek günah yükünden kurtulmak manevi temizliğin temel unsurlarıdır.
İbadetler ve Manevi Arınma
Abdestimiz, guslümüz, namaz kılmak için bedenimizi, elbisemizi ve namaz kılacağımız yeri temiz tutmamız, namazımız, orucumuz, zekâtımız, haccımız, Kur'an-ı Kerim okumamız hepsi birer manevi arınmadır. Yüce Rabbimiz bizi tövbeye, iman etmeye ve salih ameller işlemeye çağırmakta ve bizlere şöyle müjde vermektedir:
"Tövbe edenler, ibadet edenler, hamd edenler, dünyada yolcu gibi yaşayanlar, rükûa varanlar, secde edenler, iyiliği teşvik edip kötülükten alıkoyanlar, Allah’ın sınırlarını gözetenler; işte o müminleri müjdele!" (Tevbe, 112)
