Bugün alışveriş merkezlerinde, otellerde ve plazalarda sıradan birer mimari öğe gibi görünen döner kapılar, ilk icat edildiklerinde insanlara adeta bir bilmece gibi geliyordu. 1888 yılında Philadelphia'da Theophilus Van Kannel tarafından patentlenen bu mekanizma, halk arasında öylesine büyük bir şaşkınlık yarattı ki, işletmeciler kapıların önünde biriken kalabalığı dağıtmak için 'Nasıl Geçilir?' talimatları asmak zorunda kaldı. Peki, hava akımını kesmek için tasarlanan bu dahi icat neden o dönem bir fobiye dönüştü? İşte döner kapıların 'kullanım kılavuzlu' döneminden bugüne uzanan hikayesi ve kökeniyle şaşırtan diğer 5 icadın unutulan geçmişi...
İlk Döner Kapılar Kaosa Sebep Oldu!
Döner kapılar, ilk kez Philadelphia'da Theophilus Van Kannel tarafından tanıtıldığında sokaktaki vatandaş için 'uzay teknolojisi' kadar yabancıydı. Kapının mekanizması o dönem o kadar alışılmadık bulunmuştu ki, insanlar kapı kanatları arasında sıkışmaktan korkuyor ya da kapıyı nasıl iteceklerini bilemiyorlardı. Kapıların önünde oluşan uzun kuyruklar ve şaşkın bakışlar üzerine işletme sahipleri, kapı camlarına ve yan duvarlara büyük harflerle 'Nasıl Geçilir?' yazan talimatnameler asmak zorunda kaldı. Hatta bazı yerlerde kapının başında durup insanlara yol gösteren 'kapı rehberleri' bile görevlendirildi.
İcadın Arkasındaki Tuhaf Sebep
Van Kannel'ın bu kapıyı icat etmesinin tek sebebi mühendislik merakı değildi. Bir rivayete göre; Van Kannel, beyefendilerin kadınlara kapı açma zorunluluğu gibi toplumsal ritüellerden hoşlanmıyordu. Sosyal fobileri olduğu bilinen Kannel, toplumsal etkileşimden olabildiğince kaçınmayı tercih ediyordu. Döner kapı sayesinde herkes kendi kapısını kendi itecek ve bu sosyal yükümlülük ortadan kalkacaktı.
Bunları Biliyor muydunuz?
- Enerji Tasarrufu: Döner kapıların asıl amacı sadece insan geçişi değildir. Döner kapılar hava kilidi görevi görerek dışarıdaki soğuk veya sıcak havanın içeri girmesini engeller ve enerji tasarrufu sağlar. 'Her zaman kapalı, her zaman açık' prensibiyle çalışarak binanın içindeki ısıyı %25-30 oranında korur.
- Asansörden Önce Geldi: İlk döner kapı patenti, ilk modern elektrikli asansörlerden bile daha eskidir.
- Hava Akımı Engelleyici: Gökdelenlerin girişindeki o devasa hava basıncını (stack effect) dizginleyebilen tek mekanizma döner kapılardır; normal bir kapı o basınçta ya açılmaz ya da çarpıp birini yaralar.
Ancak, döner kapılar bazı tehlikeleri de beraberinde getirmiştir. Her icat gibi bu yeniliğe de adapte olma sürecinde ciddi sıkıntılar yaşandı. 1942'de Boston'daki bir gece kulübünde çıkan yangında yaklaşık 500 kişinin ölmesi, döner kapıların acil durumlarda tehlikeli olabileceğini ortaya koydu. Bu nedenle, birçok döner kapının yanına geleneksel menteşeli kapılar yerleştirilmiştir.
Sadece Döner Kapı Değil: Arkasında Şaşırtıcı Hikayeler Yatan 5 İcat
Döner kapının mucidi Van Kannel'ın 'kapı tutma centilmenliğinden kaçma' isteği size ilginç geldiyse, bu 5 icadın doğuş hikayesi sizi çok daha fazla şaşırtacak:
1. Kravat: Bir Aksesuardan Çok Sadakat Sembolüydü
Bugün iş dünyasının vazgeçilmesi olan kravat, aslında Hırvat askerlerin boyunlarına bağladığı bez parçalarıydı. 17. yüzyılda Fransa Kralı XIII. Louis, kendisine yardıma gelen Hırvat askerlerin boyunlarındaki bu düğümlü kumaşları çok beğendi. Ancak asıl hikaye farklı: Bu kumaşlar, savaşa giden askerlerin eşleri tarafından 'sadakat ve sevgi' göstergesi olarak bağlanıyordu. Fransızlar bunu bir moda ikonuna dönüştürdü ve adı 'Hırvat' kelimesinden türeyerek 'Cravat' oldu.
2. Yüksek Topuklu Ayakkabı: Kasaplar ve Biniciler İçin Üretilmişti
Topuklu ayakkabıların zarafet simgesi olmadan önceki geçmişi oldukça serttir. İlk olarak Pers süvarileri tarafından, üzengiye daha iyi tutunmak için kullanıldı. Daha sonra Orta Çağ Avrupası'nda kasaplar, yerdeki kanlara basmamak için topuklu ayakkabı giyiyordu. 17. yüzyılda ise Fransız aristokrasisinde 'boyu uzun ve üstün' görünmek isteyen erkeklerin vazgeçilmeziydi.
3. Koşu Bandı: Viktorya Dönemi Bir Ceza Yöntemi
Bugün spor salonlarında ter döktüğümüz koşu bandı, 1818 yılında İngiltere'de mahkumları cezalandırmak ve onları disipline etmek için icat edildi. Mahkumlar, dev bir silindirin üzerindeki basamaklarda saatlerce yürüyerek tahıl öğütür veya su pompalarlardı. Bu o kadar ağır bir cezaydı ki, 19. yüzyılın sonunda 'zalimce' olduğu gerekçesiyle yasaklanmıştı.
