Osmanlı-İran Diplomatik Mücadelesinde Erzurum Antlaşması'nın Kritik Rolü
Eski İran Dışişleri Bakanı Ali Ekber Velayeti'nin son dönemde attığı "Erzurum'dan İslamabad'a İran Diplomasisi" başlıklı tweet, tarihin derinliklerindeki bir diplomatik mücadeleyi yeniden gündeme taşıdı. Velayeti'nin ABD-İran görüşmeleri sırasında bu referansı yapması, 1823 Erzurum Antlaşması'nın günümüz diplomasisi için hala dersler içerdiğini gösteriyor.
19. Yüzyılın İlk Büyük Krizinde Barış Arayışları
Osmanlı Devleti ile İran arasında 19. yüzyılın ilk çeyreğinde sınır aşiretleri ve Irak'taki sorunlar nedeniyle ciddi gerilimler yaşanıyordu. İran Veliaht Şehzadesi Abbas Mirza'nın Osmanlı topraklarına düzenlediği saldırılar, 1820-1822 yılları arasında savaşa yol açtı. İki tarafın da kesin üstünlük sağlayamadığı bu çatışmalarda İran, ele geçirdiği bazı bölgelere rağmen barış istemek zorunda kaldı.
Salgın hastalıklar, ekonomik buhran ve İngiliz diplomasisinin baskısı, İran'ın savaşı sürdürememesinin başlıca nedenleri arasındaydı. Bu koşullar altında, 1822 Eylül'ünde Erzurum'da barış görüşmeleri başladı.
Erzurum'daki Zorlu Müzakereler ve Rauf Paşa'nın Dik Duruşu
Rauf Paşa'nın başkanlık ettiği Osmanlı heyeti ile İran elçileri arasında gerçekleşen müzakereler oldukça çetin geçti. İran'ın aşiretler konusundaki ısrarcı tutumu görüşmeleri defalarca kesintiye uğrattı. Rauf Paşa, İran'ın işgal ettiği toprakları derhal terk etmesi ve sebep olduğu zararları tazmin etmesi gerektiğini vurgulayarak tavizsiz bir tutum sergiledi.
Gerginliğin tırmandığı bir anda, İran tarafından Mirza Hacı Emin ve Mirza Ahmed araya girerek havayı yumuşatmaya çalıştı. Ancak Rauf Paşa'nın aşiretler konusundaki kararlılığı ve "Osmanlı sınırlarının meşruiyeti tartışmaya kapalıdır" şeklindeki kesin ifadesi, müzakerelerin temel dinamiğini belirledi.
Nihai Anlaşma ve Kritik Maddeler
Uzun pazarlıklar sonucunda varılan anlaşmaya göre:
- Osmanlı topraklarında yaşayan aşiretlerin İran sınırlarına saldırması kesinlikle yasaklandı
- Bu yasağı ihlal eden aşiretlerin Osmanlı topraklarına geri alınmaması kararlaştırıldı
- Kendi istekleriyle İran'a göç eden aşiretlerin geri dönüşüne izin verilmeyecekti
- Aynı kurallar İran tarafı için de geçerli olacaktı
İran tarafı ayrıca tüccarlarına tanınan gümrük hakları, vefat edenlerin mallarının korunması ve sınır ihlali yapanların affedilmesi gibi taleplerini de kabul ettirmeyi başardı.
Metin Tahrifatı: Yüzyıllık Sorunun Başlangıcı
Anlaşmanın asıl sorunu, tasdiknamelerin değiştirilmesiyle başladı. İran tarafı, Tahran'da üzerinde oynadığı metni 3 Nisan 1824'te İstanbul'a getirdi. Osmanlı Dışişleri Bakanı Reisülküttap'ın incelemesi sonucu, metnin orijinaliyle lafzen ve mana olarak uyuşmadığı anlaşıldı.
Özellikle Bağdat bölgesiyle ilgili madde, İran'ın getirdiği tasdiknamede kökten değiştirilmişti. Orijinal metinde Osmanlı'nın bölgedeki siyasi varlığını vurgulayan madde, İran versiyonunda "iki devletin de oraya siyaseten müdahale edemeyeceği" şeklinde tahrif edilmişti.
Diplomatik Kriz ve II. Mahmud'un Kesin Tavrı
İran elçisi Serheng Kasım Han'ın savunma mekanizmaları ve üçüncü taraf hakemlik önerileri Osmanlı tarafınca reddedildi. Sadrazamın konuyu II. Mahmud'a iletmesi üzerine padişah, kayıt altına alınan tüm müzakereleri harf harf okuduktan sonra tarihi kararını açıkladı: "Ya doğru tasdikname gelir ya da savaş tekrar başlar."
Bu kesin tavır karşısında İran, düzeltilmiş bir metin göndermek zorunda kalsa da, yeni versiyonda da hatalar bulunuyordu. Altıncı maddede ve bazı yazım hatalarında yapılan düzeltmeler yetersiz kaldı.
Antlaşmanın Uzun Vadeli Sonuçları
1823 Erzurum Antlaşması'nın bugün elimizdeki neredeyse tüm nüshaları birbirinden farklıdır. İki ülke arşivlerinde bulunan Farsça ve Türkçe nüshalar arasında hem anlam hem de madde sayısı açısından önemli farklılıklar bulunmaktadır.
Antlaşmadan sonra İran'ın işgal ettiği bölgelerden çekilmesi için uzun süre mücadele veren Osmanlı Devleti, ancak Erzurum valisi Galip Paşa'nın baskılarıyla kaleleri geri alabildi. Ancak muğlaklıklar nedeniyle sorunlar tam olarak çözülemedi ve 1847'de yeni bir sınır antlaşması yapılması gerekti.
İran'la 1869, 1878, 1908 ve 1912'de imzalanan yeni antlaşmalar ve bazı sınır problemlerinin Cumhuriyet döneminde çözülmesi, Erzurum Antlaşması'ndaki tahrifatların yarattığı diplomatik sorunların ne kadar derin ve kalıcı olduğunu gösteriyor. Bu tarihi olay, devletler arası diplomaside metinlerin birebir korunmasının ne kadar hayati önem taşıdığının çarpıcı bir örneğidir.
