ABD-İsrail Saldırısında Hamaney Hayatını Kaybetti: İran'da Yönetim Krizi Derinleşiyor
İran dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, ABD ve İsrail'in ortak saldırılarında hayatını kaybetti. Bu gelişme sonrasında ülkede yönetimin nasıl ilerleyeceği konusunda büyük bir belirsizlik hakim oldu. Hamaney'in görevini, yeni lider seçilene kadar devralacak olan Geçici Liderlik Konseyi'nin başına Ayetullah Ali Rıza Arafi getirildi.
Halefiyet Süreci ve Rejim İstikrarsızlığı
Washington Post'un haberine göre, 86 yaşındaki Hamaney'in halefiyet süreci zaten rejimde belirli bir istikrarsızlık yaratması beklenen bir dönemdi. Mevcut savaş koşullarında ise bu durumun daha da büyümesi muhtemel görünüyor. İran Anayasası, bir sonraki dini lideri seçmek üzere Uzmanlar Meclisi'nin toplanmasını öngörüyor; ancak savaş ortamında bu toplantının gerçekleşip gerçekleşmeyeceği tartışma konusu.
ABD ve İsrail saldırılarında ülkenin üst düzey liderliğinin büyük bölümünün hedef alındığı bildirildiğinden, iktidar çevrelerinde kimlerin hayatta kaldığı ve Hamaney'in yerine geçebilecek adaylar net değil. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, çatışmaların başlamasından bu yana yaptığı ilk ulusa seslenişte, "Yüce Lider'in İsrail ve suçlu Amerika'nın eliyle şehit edilmesi ülkemiz için büyük bir felakettir" ifadelerini kullandı.
Geçici Konsey ve Olası Senaryolar
Pezeşkiyan, geçici bir liderlik konseyinin görevi devraldığını ve ülkeyi yönetmeye başladığını açıkladı. Brookings Enstitüsü Başkan Yardımcısı Suzanne Maloney, "Varoluşsal bir çatışma ortamında halefiyet süreci, büyük ölçüde o anın koşulları tarafından belirlenecektir" diyerek kısa vadede geçici konseyin görevde kalmasının muhtemel olduğunu belirtti.
İran'da yüce lider hem devlet başkanı hem de dini bir figür konumunda. Hamaney bu görevde 37 yıl kaldı ve bu süre zarfında demokratik olarak seçilmiş sivil hükümet üzerindeki yetkilerini önemli ölçüde genişletti. Ülkedeki tüm konularda son söz ona ait olsa da, kararlarını genellikle uzun istişare süreçlerinin ardından verirdi.
Halef Adayları ve Güç Boşluğu
İran'ın eski cumhurbaşkanı İbrahim Reisi uzun süre Hamaney'in doğal halefi olarak görülmüştü. Ancak Reisi'nin 2024'te bir helikopter kazasında hayatını kaybetmesinin ardından halefiyet sorusu açık kaldı ve bir güç boşluğu oluştu. Öne çıkan bazı isimler bulunsa da çoğunun kamuoyunda güçlü bir profili yok.
Pazar günü atanan geçici konseyde öne çıkan isimlerden biri, İran sistemi ve güvenlik yapılarıyla güçlü bağlara sahip olan Ayetullah Ali Rıza Arafi. Arafi, bir sonraki yüce lideri seçecek olan Uzmanlar Meclisi'nin yanı sıra Anayasa Koruyucular Konseyi'nin de üyesi.
Halk Tepkileri ve Muhalefet Çağrıları
Hamaney'in ölüm haberinin duyulmasının ardından Tahran'da ve ülkenin diğer bazı bölgelerinde kutlamalar yapıldı. Ülkedeki neredeyse tamamen kesilmiş internet nedeniyle kutlamaların ne kadar yaygın olduğu belirlenemese de, güvenlik güçlerinin kutlama yapanları dağıtmak için konuşlandırıldığı bildirildi.
İran muhalefetinin önde gelen isimleri, Hamaney'in ölümünün protestoları ve gösterileri hızlandırmasını umuyor. Devrik şahın oğlu ve sürgündeki muhalefetin önde gelen isimlerinden Rıza Pehlevi, İranlılara rejime karşı ayaklanma çağrısını yineledi. Pehlevi, "Orduya, emniyet ve güvenlik güçlerine sesleniyorum: Çökmekte olan bir rejimi ayakta tutma çabası başarısız olacaktır" ifadelerini kullandı.
Ekonomik ve Sosyal Arka Plan
İran bu yıl zaten ekonomik sıkıntılarla başlayan ve hızla rejimin sona ermesi çağrılarına dönüşen kitlesel ülke çapı protestolarla karşı karşıya kalmıştı. Protestolar ülkeyi krize sürüklemiş, yönetim ise gösterilere karşılık vererek birkaç gün içinde binlerce kişinin ölümüne yol açmıştı.
Orta Doğu Enstitüsü'nden İran analisti Alex Vatanka'ya göre savaş sürdüğü sürece halefiyet süreci, ülkenin kalan liderliği için ikincil bir mesele olarak kalabilir. Vatanka, "Kısa vadede halefiyet süreci kilit önemde değil, çünkü savaşmaya devam etmeye çalışacaklar. Füze ateşlemek için bir yüce lidere ihtiyaç yok" dedi. Ancak İran rejimi ABD ve İsrail'le savaştan sağ çıkarsa, zayıflamış bir sistemi bir arada tutmak açısından yüce liderin rolü kritik olabilir.
