Osmanlı-İspanya İlişkileri: Düşmanlıktan Dostluğa Uzanan Yol
Son dönemde İspanya'nın Gazze ve İran savaşı konusundaki çıkışları ve uygulamaları, Türk kamuoyunda olumlu karşılanıyor. Bu yakınlaşma, tarihte 16. yüzyılda Osmanlı'nın en büyük düşmanı olan İspanya ile yaşanan köklü ilişkileri akıllara getiriyor. Değişen şartlarla birlikte 18. yüzyılda iyi ilişkiler kurulmuş olsa da, Osmanlı-İspanya Antlaşması'nın hayata geçirilmesi iki asır süren zorlu bir süreci gerektirdi.
Erken Dönem İlişkiler ve Çatışmalar
Osmanlı ile İspanya arasındaki münasebetler, daha kuruluş yıllarına kadar uzanır. İkinci Bayezid devrinde, Gırnata'daki Müslümanların durumu nedeniyle Osmanlı'nın İspanya'ya ilgisi arttı. 1492'den itibaren İspanya'dan sürülen Müslümanlar ve Yahudiler, Osmanlı topraklarına kabul edildiler. Bu dönemde, Özlem Kumrular, Hüseyin Serdar Tabakoğlu, Fikret Sarıcaoğlu ve Uğur Demir gibi araştırmacıların çalışmaları, ilişkilerin derinliğini ortaya koyuyor.
Kanuni döneminde, Osmanlı-İspanya ilişkileri özellikle 16. yüzyılda iki rakip gücün çekişmesi olarak devam etti. Akdeniz ve Kuzey Afrika, bu çatışmaların ana sahalarıydı. 1538'de kazanılan Preveze Deniz Zaferi, Akdeniz'deki İspanya hâkimiyetine büyük bir darbe vurdu. 1541'de Cezayir'i işgal etmek isteyen İspanyollar ise ağır bir yenilgi aldı.
Akdeniz'deki Büyük Çekişme ve Mütarekeler
1574'te Tunus'un fethi, Osmanlı'nın İspanya karşısındaki önemli bir kazanımıydı. Bu zaferle birlikte Kuzey Afrika'daki İspanya emelleri tamamen sona erdi. 1577 yılında Osmanlı ile İspanya arasında mütareke yapıldı ve bu anlaşma 1581 ile 1582 yıllarında birer yıl uzatıldı. İngiltere ve İspanya arasındaki mücadelede Osmanlı, hem İngiltere'yi destekledi hem de İspanya ile olan antlaşmayı bozmamaya özen gösterdi. 1587'de ise mütareke iki yıl daha uzatıldı.
Portekiz kralının 1578'deki Vâdilmehazîn Savaşı'nda hayatını kaybetmesinden sonra Portekiz, İspanya tarafından ilhak edildi. Bu durum, özellikle Hindistan'daki Portekiz sömürgelerinin İspanya'nın eline geçmesiyle, Osmanlı ile İspanya'nın yeni bir çatışma dönemine girmesine sebep oldu.
Dostluk Görüşmeleri ve İttifak Teşebbüsleri
Portekiz sömürgelerine hâkim olduktan sonra İspanya'nın en büyük rakipleri arasına tekrar İngiltere girdi. İngiltere karşısında yalnız kalmak istemeyen İspanya, 1625 Ekim'inde İstanbul'a Johann Batista Montalbani adında bir elçi göndererek Osmanlı'yı bir dostluk antlaşmasıyla yanına çekmeye çalıştı. Ancak elçinin teklifleri, İstanbul'daki İngiltere elçisi tarafından engellendi.
1650 yılında İspanya, bir kez daha Osmanlı Devleti ile dostane münasebetler kurmak için harekete geçti, fakat bu teşebbüs de Fransa elçisi tarafından akim bırakıldı. Buna mukabil Osmanlı yönetimi, İspanya'ya Ahmed Ağa adlı bir elçi gönderdi. Ahmed Ağa, Madrid'de dostça karşılandı ve karşılık olarak İspanya tarafından İstanbul'a 1651 yılında bir elçi gönderildi. Ancak bu elçi teatisi, bir dostluk veya ticaret antlaşmasıyla neticelenmedi.
Osmanlı'ya İspanya'nın da dâhil olacağı bir ittifak anlaşması teklifi, ilk defa Erdel Kralı İkinci Rakoçi Ferenç tarafından 1734 yılında dile getirildi. Humbaracı Ahmed Paşa ve İbrahim Müteferrika'ya gönderdiği mektuplarda, Fransa ve İspanya'nın dâhil olacağı bir ittifakın mümkün olduğunu anlattı. Ancak Rakoçi'nin teklif ettiği ittifak hayata geçirilemedi.
Üçüncü Carlos Dönemi ve Antlaşma Süreci
Osmanlı-İspanya münasebetlerinin en iyi olduğu dönemlerden biri, Üçüncü Carlos'un hükümdarlığı dönemiydi (1759-1788). Aslında Üçüncü Carlos, daha Napoli kralı olduğu dönemde 1740 yılında Humbaracı Ahmed Paşa'nın yardımlarıyla Osmanlı ile iyi ilişkiler kurmayı istiyordu. Bunun sonucu olarak İstanbul'a Finoketti adlı elçisini gönderdi ve 7 Nisan 1740 tarihinde Osmanlı-Napoli İttifak ve Ticaret Antlaşması imzalandı.
Üçüncü Carlos, 1759'da İspanya hükümdarı olduktan sonra da Bâbıâlî ile dostane münasebetler kurmaya gayret gösterdi. 1763 yılında Osmanlı ile bir ticaret antlaşması imzalamak üzere irtibata geçildi. Sadrazam Koca Ragıp Paşa ile yapılan görüşmelerde anlaşmanın maddeleri büyük oranda belirlendi, fakat paşanın 7 Nisan 1763 tarihinde vefat etmesiyle anlaşma sonuçlandırılamadı.
İki Asır Sonra Gelen Antlaşma ve Sonrası
1779'da bizzat Üçüncü Carlos'un talebi üzerine İstanbul'a gizlice Don Juan de Bouligny adında bir temsilci yollandı. Bouligny'nin temel görevi, Koca Ragıp Paşa döneminde yarım kalan görüşmeleri tamamlamaktı. Uzun ve zorlu görüşmelerden sonra nihayet 14 Eylül 1782 tarihinde Osmanlı-İspanya Ticaret Antlaşması'nın imzalanmasını sağladı.
Bouligny, 3 Ekim 1784'te Birinci Abdülhamid'in huzuruna kabul edildi. İspanya ile olan siyasi ve ticari münasebetler resmen kurulmuştu ve Bouligny, İspanya'nın İstanbul'daki ilk daimi elçisi oldu. 1799 yılına kadar İspanya'yı İstanbul'da resmen temsil etti. Ancak 1799'da Fransa'nın Mısır'a saldırması sonrasında gelişen olaylarda, Fransız yandaşlığıyla suçlandı ve "istenmeyen adam" ilan edilerek iki hafta içinde ülkeyi terk etmesi istendi. Böylece, iki asırdır hayata geçirilemeyen Osmanlı-İspanya Antlaşması'nı hayata geçirmeye muvaffak olan Bouligny, Türk topraklarını zorla terk etmek zorunda kaldı.
