ABD merkezli CNN'in haberine göre, Trump yönetiminin İran'a yönelik askeri ve diplomatik hamleleri beklenen sonucu vermedi. Artan savaş maliyetleri, Hürmüz Boğazı'ndaki kriz ve küresel enerji piyasalarındaki riskler nedeniyle uzmanlar, boğazın Körfez ülkeleri tarafından ortak yönetilmesi ve denizcilik hizmetleri modeli üzerinden yeni bir diplomatik sürecin başlatılmasının gerilimi azaltabileceğini belirtiyor.
ABD'nin İran Stratejisi Her İki Cephede de Başarısız Oldu
CNN'e göre, ABD Başkanı Donald Trump'ın İran'a yönelik hava saldırıları Tahran'ı yeniden müzakere masasına döndürmeye yetmedi. Trump'ın Ortadoğu'ya tarihi bir barış getireceğini söylediği diplomatik girişimler de mutabakat zaptının çökmesiyle başarısız oldu. ABD merkezli Defense Priorities düşünce kuruluşunun Asya İlişkileri Direktörü Lyle Goldstein, mevcut tabloyu "Gerçekten zor bir durumdayız" sözleriyle değerlendirdi.
Savaşın Ekonomik Faturası Küresel Ölçekte Büyüyor
Habere göre İran savaşının etkileri yalnızca çatışmanın taraflarıyla sınırlı kalmıyor. Ortadoğu ve Avrupa'da siyasi ve ekonomik baskılar giderek artarken, dış aktörler üzerinde diplomatik çözüm arayışlarını hızlandırma yönünde baskı oluşuyor. Hürmüz Boğazı'nın uzun süre sivil gemilere kapalı kalması halinde küresel petrol stoklarının azalabileceği, dizel ve gübre gibi petrol türevlerinin fiyatlarının yükselebileceği ve Avrupa'nın kış aylarında sıvılaştırılmış doğal gaz sıkıntısıyla karşı karşıya kalabileceği belirtiliyor. Körfez ülkelerinin turizm ve yatırım merkezi olma hedeflerinin de savaş nedeniyle ciddi darbe aldığı ifade ediliyor.
İç Siyasette Trump’a Ağır Yük
CNN'e göre savaş, Trump'ın ikinci başkanlık dönemini belirleyebilecek önemli risklerden biri haline geldi. Çarşamba günü yayımlanan CNN/SSRS anketine göre İran politikası ve benzin fiyatlarına yönelik kamuoyu desteği yüzde 30'un altında kaldı. Haberde bu tablonun Kasım ayında yapılacak ara seçimlerde Cumhuriyetçiler açısından ciddi siyasi sonuçlar doğurabileceği ve Trump'ın seçmenlere verdiği hayat pahalılığını azaltma sözünü zora sokabileceği ifade edildi.
Diplomatik Uzlaşı Hala Mümkün mü?
Birçok uzman, çatışmaları azaltacak ve İran'ın nükleer programı gibi temel sorunlarda yeniden müzakerelerin önünü açabilecek bir uzlaşı çerçevesinin hâlâ oluşturulabileceğini düşünüyor. Bu senaryoda ABD'nin Hürmüz Boğazı konusunda stratejik yenilgi yaşadığı görüntüsünden kaçınabileceği, İran'ın ise savaşın ardından elindeki en önemli kazanımı koruduğunu savunabileceği değerlendiriliyor. Ancak bu noktaya ulaşabilmek için boğazın gelecekte nasıl yönetileceğine ilişkin kapsamlı bir plan hazırlanması ve sivil deniz trafiğinin güvenliğinin sağlanması amacıyla uluslararası aktörlerin devreye girmesinin gerekebileceği vurgulanıyor.
Hürmüz Boğazı’nın Ortak Yönetimi Önerisi
Diplomatik çıkış yollarından biri, İran dahil Körfez ülkelerinin Hürmüz Boğazı'nı ortak şekilde yönetmesi ve denizcilik hizmetlerini uluslararası bir yapı altında yürütmesi fikri olarak öne çıkıyor. Haberde, daha önce iptal edilen mutabakat zaptında İran ve Umman'ın diğer Körfez ülkeleriyle birlikte Hürmüz Boğazı'nın gelecekteki yönetimi ve denizcilik hizmetlerini belirlemek üzere görüşmelere başlamasının öngörüldüğü hatırlatılıyor.
Geçiş Ücreti Yerine Denizcilik Hizmeti Modeli
CNN'e göre Umman, İran'ın desteklediği petrol tankerlerinden doğrudan geçiş ücreti alınması fikrine uluslararası hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle karşı çıkıyor. Bunun yerine boğazdaki denizcilik hizmetleri karşılığında ücret alınmasını öngören bir uzlaşı modeli üzerinde duruluyor. Londra merkezli Bourse and Bazaar Foundation tarafından yayımlanan analizde ise "Hürmüz Boğazı ücreti" modeli inceleniyor. Öneriye göre ücret gemilerin geçişinden değil, Körfez kıyısındaki ülkelerin boğazın yönetimine katkı sunmasından kaynaklanacak. Modelin örneği olarak Singapur, Endonezya ve Malezya'nın birlikte yönettiği Malakka Boğazı gösteriliyor.
Avrupa’nın Desteği Zayıfladı
Defense Priorities uzmanı Goldstein, Trump'ın seçeneklerinin giderek azaldığını ve tüm dezavantajlarına rağmen bir uzlaşmanın kaçınılmaz hale gelebileceğini söyledi. CNN'e göre geçmişte birçok ABD başkanı İran konusunda Avrupalı müttefiklerinden daha güçlü diplomatik destek arardı. Ancak Trump'ın gümrük vergileri ve sert söylemleri nedeniyle transatlantik ilişkilerin zarar görmesi, Avrupalı liderlerin Washington'a destek verme isteğini azalttı. Haberde ayrıca Avrupa ülkelerinin Hürmüz Boğazı'na mayın temizleme unsurları göndermeyi ancak çatışmaların tamamen sona ermesi şartına bağladığı belirtiliyor.
İran Temkinli Ama Kapıyı Tamamen Kapatmıyor
Londra merkezli düşünce kuruluşu Bourse and Bazaar'ın yazarı Esfandyar Batmanghelidj, Tahran'daki temaslarının Umman'ın önerisinin tamamen reddedilmediğini gösterdiğini söyledi. Ancak İran'ın ABD'nin gerilimi artırmaya devam ettiği bir dönemde Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolünü gevşetmek istemediğini belirten Batmanghelidj, İran'ın uzun vadede boğazın normalleşmesine izin verebileceğini ancak bunu büyük ihtimalle bölgesel bir çerçevede gerçekleştireceğini ifade etti. Uzman, İran'ın bunu ancak ABD'nin geçmişteki politikalarından ders çıkardığına kanaat getirmesi halinde kabul edebileceğini dile getirdi.
Bölgesel Maliyet Daha da Büyüyecek
Umman başta olmak üzere diğer Körfez ülkeleri ile Avrupa devletleri de Trump yönetiminin savaşı sona erdirememesinin ekonomik ve siyasi maliyetini ağır şekilde hissediyor. Haberde, Washington ile Tahran'ın kısa sürede bu karşılıklı tırmanan krizden çıkamaması halinde, bölgedeki ve uluslararası aktörlerin diplomatik çözüm üretmek için daha aktif rol üstlenmek zorunda kalabileceği değerlendirmesine yer veriliyor.
