Yüksek Faiz Politikası Enflasyonu Kontrol Edemedi, Hedeflerden Rekor Sapma
Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek'in başvurduğu yüksek faiz politikası, enflasyonu kontrol altına almada başarısız oldu. Eylül 2023'te açıklanan Orta Vadeli Program'da 2026 enflasyonunun %8.5'e indirileceği taahhüt edilmişti. Ancak gerçekleşen enflasyon, en iyimser tahminle %29 seviyesinde kalarak, hedef ile gerçekleşme arasında %350 oranında bir sapma meydana getirdi. Bu sapma oranı, tarihin hiçbir döneminde ve hiçbir ülkede enflasyon tahminlerinde görülmemiş bir dünya rekoru olarak kayıtlara geçti.
Orta Vadeli Program Hedefleri ve Gerçekleşmeler
Orta Vadeli Program'a göre enflasyonun 2023'te %65'e, 2024'te %33'e, 2025'te %15'e ve 2026'da %8.5'e indirilmesi planlanmıştı. Bu hedeflere ulaşmak için faiz oranları %8.5'ten %50'ye yükseltildi. İki yıl boyunca %40-50 bandında tutulan yüksek faiz, üretimi, yatırımı ve ihracatı baskılarken, yüksek enflasyonun önüne geçemedi. Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) 2023'te %64.77 olarak gerçekleşti. 2024 sonunda %44.38 olarak kaydedilen enflasyon, 2025'te ancak %30.89'a düşürülebildi. Bu yıl ise enflasyonun %25-30 bandında olması bekleniyor.
Hedeflerden Uzaklaşma ve Ekonomik Etkiler
Bu rakamlar, üretici, tüccar, esnaf, çiftçi ve vatandaşın ağır bir fatura ödediği ekonomi politikasının enflasyon hedefini tutturmada işe yaramadığını gösteriyor. Aksine, program sürdürüldükçe, konulan hedef ile gerçekleşen enflasyon rakamları arasındaki fark her yıl daha da açılıyor. Geçen yıl hedefin 2 katı bir rakamla gerçekleşen enflasyon, bu yıl hedeflenen rakamın 3 katını aşağı görülüyor.
Enflasyon, Orta Vadeli Program'daki hedefe yakın bir rakamla 2023 yılını geride bıraksa da daha sonra yükselmeye devam etti. Enflasyonun Mayıs 2024'te %75.45 ile son yılların en yüksek seviyelerinden birini görmesinde, Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek'in "Döviz baskı altında tutuluyordu" açıklaması etkili oldu. 2024-2026 yıllarını kapsayan Orta Vadeli Program'ın 6 Eylül 2023 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmasından sonra gelen bu açıklama hafızalardaki yerini koruyor.
Şimşek'in Kur Açıklaması ve Etkileri
Orta Vadeli Program'ın açıklanmasının beş gün sonra Şimşek, katıldığı bir televizyon programında şunları söylemişti: "Üç aylık bir geçmiş var. Burada resmi anlamaya çalıştık. Cumhurbaşkanımızın liderliğinde bir Bakanlar Kurulu oluşturuldu. Hazine ve Maliye görevi bana tevdi edildi. Biz de güçlü bir ekip kurduk. Daha sonra durum değerlendirmesi yaptık. Enflasyon hedefimizi iddialı bulanlar olabilir. Biz mümkün olduğunca, o an itibarıyla en gerçekçi rakamları ortaya koymaya çalıştık. Burada enflasyonla ilgili tahmin değişiklikleri, bizim resmi daha iyi anlamamızla ortaya çıktı. 2021'in Aralık ayıyla, aşağı yukarı 2023'ün Mayıs ayına kadar kur belli bir düzeyde tutulmuş. Biz kuru serbest bıraktık. Tabii kur etkisi var. Çünkü bir taraftan rasyonel politikalar diyeceksin sonra kur müdahalesi, bu doğru değil. Kur etkisi var. Geçişkenlik zamanla azalacak. Bizim bir kur hedefimiz yok. Aslında tahmin de olmaması lazım."
Fabrikaların Kapanması ve Reel Sektör Darbe Aldı
Mayıs 2023'teki seçimler yapıldığında "yatırımcı kredisi" de denilen ticari kredilerin faizi %15 civarındaydı. Faiz politikasında yapılan makas değişikliğinin ardından yatırım kredilerinin maliyeti %70'e dayandı. 2 Haziran 2023'te %14.95 olan bankacılık sektörü ticari kredi faiz ortalaması, 5 Nisan 2024'te %67.55 ile zirveyi gördü. Ticari kredi faizi sonraki dönemde bir miktar gerilese de hala %54 civarında bulunuyor.
Mehmet Şimşek'in yürüttüğü yüksek pozitif reel faiz politikası, enflasyonu düşüremezken, reel sektöre büyük darbe vurdu. Binlerce firma konkordato ilan ederken, binlerce fabrika ya kapandı veya üretimlerini en alt seviyeye indirdi. İmalat sektörünün kârlılığı hızla düşerken, yatırıma gidecek fonlar yüksek faiz nedeniyle faize yatırılıyor. İmalat sektörünün elektrik talebi hızla düştüğü için spot piyasa elektrik fiyatları adeta çakılmış vaziyette. Hatta geçtiğimiz Ramazan ayında bazı gece saatlerinde RES spot elektrik fiyatları 0'a (sıfıra) indi.
Cari Açıkta Hızlı Artış
2023 yılında cari açık toplamı 45.4 milyar dolar iken, özellikle Ticaret Bakanlığı'nın üstün gayretleriyle 2024 yılında 10 milyar dolara kadar geriledi. Fakat yüksek faiz ve hatalı kur politikası nedeniyle 2025'te 25.2 milyar dolara yükselen cari açık, 2026'nın ilk 3 ayında adeta patlama yaptı. Bu yılın ilk çeyreğinde 20 milyar dolarlık cari açık oluştu. Bu rakam, bugüne kadarki en yüksek ilk çeyrek cari açığı olacak. Bu şekilde devam ettiği takdirde 2026 yılında cari açığın 65 milyar doların üzerine çıkacağı görülüyor.
Döviz Kurlarında Keskin Yükseliş
Son üç yılda Türk Lirası'nın yabancı paralar karşısındaki değeri eridi. Mayıs 2023'te 20 lira olan 1 dolar, yüzde 125 artışla 45 liraya yükseldi. Aynı tarihte 21.5 lira olan 1 avro ise yüzde 145 artışla 52.75 liraya çıktı. Kanunda yer almasına rağmen dolar spekülatörlerinden vergi alınmaması, TL'nin yabancı paralar karşısındaki değerinin erimesinde etkili oldu.
