İran Saldırıları Küresel Enerji Piyasalarını Sarsıyor
ABD ve İsrail'in İran'a yönelik ortak saldırısı ve bu saldırılar sonucunda İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney'in hayatını kaybetmesi, siyasi açıdan yeni bir dönemi işaret ederken, küresel enerji piyasalarında da ciddi dalgalanmalara yol açıyor. İran'ın stratejik konumu ve petrol üretim kapasitesi, dünya enerji akışını derinden etkileme potansiyeli taşıyor.
Saldırıların Ardından Yaşanan Gelişmeler
Dün sabah saatlerinde yapılan açıklamada, İsrail ve ABD'nin İran'a operasyon başlattığı duyuruldu. Akşam saatlerinde İsrail, saldırılarda Hamaney'in öldürüldüğünü açıkladı. ABD Başkanı Donald Trump, Truth Social hesabından yaptığı paylaşımda, "Tarihin en kötü insanlarından biri olan Hamaney öldü." ifadesini kullandı. İran ise başlangıçta Hamaney'in sağ olduğunu belirtse de, gece yarısı yapılan açıklamada devlet televizyonu, "İran İslam devrimi lideri şehadete ulaştı" ifadesiyle ölümü teyit etti.
İran hükümeti, Hamaney'in hayatını kaybetmesi üzerine 40 günlük ulusal yas ve 7 günlük resmi tatil ilan etti. Uzmanlar Meclisi'nin en kısa sürede yeni lideri belirleyeceği ifade edilirken, ülkede siyasi olarak yeni bir döneme geçileceği kesinleşti.
Küresel Enerji Akışına Yönelik Endişeler
Ancak İran'daki saldırılar devam ettiği sürece, küresel enerji akışının nasıl etkileneceği büyük bir endişe kaynağı olmaya devam ediyor. ABD ve İsrail'in OPEC üyesi İran'a yönelik ortak saldırısı, Orta Doğu'da büyük bir petrol arzı aksamasına yol açma riski taşıyor ve en kötü senaryoda küresel bir ekonomik durgunluğa neden olabilir.
İran'ın Enerji Piyasalarındaki Stratejik Konumu
İran, Ocak ayında günlük 3 milyon varilin biraz üzerinde üretimle OPEC'in dördüncü büyük petrol üreticisi konumunda bulunuyor. Bununla birlikte İran, dünyanın en önemli ticaret yollarından biri olan Hürmüz Boğazı ile kıyı şeridini paylaşıyor.
- Hürmüz Boğazı: Basra Körfezi'ni Hint Okyanusu'na bağlayan bu stratejik geçit, en dar noktasında 21 mil genişliğinde olup, gemi geçiş yolu her iki yönde de sadece 3 km genişliğinde.
- Petrol Taşımacılığı: Dünyada deniz yoluyla taşınan ham petrolün yaklaşık üçte birine ev sahipliği yapan Hürmüz Boğazı, 2024'te günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol ve petrol ürünü taşıdı.
- Riskler: Boğazın sığ derinliği, gemileri mayınlara karşı savunmasız hale getiriyor ve karaya yakınlığı, kıyı tabanlı füzelerden müdahalelere açık olmasına neden oluyor.
Petrol Fiyatlarına Olası Etkiler
Eski Başkan George W. Bush'un Beyaz Saray Enerji Danışmanı Bob McNally, yatırımcıların İran'ın misilleme tehdidini hafife aldığını söyledi. McNally'ye göre, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı ticari trafiğe güvensiz hale getirmesi durumunda petrol fiyatları varil başına 100 doların üzerine çıkabilir.
Cuma günü, Brent petrol fiyatları varil başına 72,48 dolara gerileyerek yüzde 2,45 artış gösterirken, ABD Batı Teksas Ham Petrolü (WTI) varil başına 67,02 dolara yükselerek yüzde 2,78 artışla günü tamamladı.
İran'ın Küresel Enerji Arzındaki Rolü
İran, dünyanın dördüncü büyük kanıtlanmış ham petrol rezervine sahip olmasına rağmen, yıllarca süren yaptırımlar ve yetersiz yatırım ihracatını sekteye uğrattı. Uluslararası Enerji Ajansı'na göre, ülke Ocak ayında günde 3,45 milyon varil petrol üretti; bu da küresel arzın yüzde 3'ünden azına denk geliyor.
İran'ın ihracatının neredeyse tamamı Çin'e gidiyor. Enerji veri şirketi Kpler'e göre, geçen yıl Çin'in deniz yoluyla yaptığı petrol ithalatının yaklaşık yüzde 13'ünü İran ham petrolü oluşturdu.
Uzman Görüşleri ve Senaryolar
RBC Capital Markets analisti Helima Croft, Tahran'ın yanıtının dramatik olabileceğini belirtti. Kraliyet Birleşik Hizmetler Enstitüsü'nden Dan Marks ise, "İran'ın pek fazla iyi seçeneği yok. Ekonomi sağlıklı ve rejim güçlü olsaydı, ihracatı durdurabilir veya Hürmüz Boğazı'nı kapatabilirdi." ifadelerini kullandı.
UBS'den Giovanni Staunovo, İran'ın üretiminin Suudi Arabistan'ın daha yüksek üretimiyle veya kısa süreli bir aksama durumunda depolardan yararlanılarak telafi edilebileceğini söyledi.
ABD'nin Stratejik Petrol Rezervi Politikası
Financial Times'ın haberine göre ABD, stratejik petrol rezervinden (SPR) petrol çıkarmayı düşünmüyor; bu da Washington'ın İran'a yönelik saldırısının ardından fiyatlarda yaşanacak herhangi bir artışın sınırlı kalacağına inandığını gösteriyor. ABD Enerji Bakanlığı'ndan bir yetkili, "SPR hakkında hiçbir görüşme yapılmadı" açıklamasını yaptı.
Ancak uzmanlara göre Stratejik Petrol Rezervi, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatması durumunda fiyat şokunu önleyemez.
Son Gelişmeler ve Gelecek Beklentileri
Dün sabah saldırıların başlamasından bu yana gemiler boğazdan geçmeye devam etse de, MarineTraffic'ten alınan veriler, büyük ticari gemiler arasındaki trafiğin azaldığını gösterdi. Akşam saatlerinde ise İran Devrim Muhafızları, Hürmüz Boğazı'nda deniz taşımacılığını kısıtladığını açıkladı.
İran'ın Hürmüz Boğazı'nı uzun soluklu ve tamamen kapatmasına kesin gözüyle bakılmasa da, Orta Doğu'daki gerilimin özellikle dün gerçekleşen saldırılar ve Hamaney'in ölümünün ardından kısa sürede normale dönmesi hiç kolay görünmüyor. Petrol üreticisi OPEC üyelerinin, Nisan ayı üretim hedeflerini görüşmek üzere Pazar günü bir araya gelmesi planlanıyor ve piyasalar bu toplantıyı yakından takip ediyor.
