1931 yılında Amerikalı psikolog Winthrop Niles Kellogg ve eşi Luella Kellogg, psikoloji tarihine geçen sıra dışı bir deney başlattı. Çift, insan davranışlarının ne kadarının doğuştan geldiğini, ne kadarının ise çevre tarafından şekillendiğini anlamak amacıyla kendi oğulları Donald ile Gua adlı dişi bir şempanzeyi aynı ev ortamında birlikte büyütmeye karar verdi. Henüz 10 aylık olan Donald ile yaklaşık 7,5 aylık Gua, deney kapsamında kardeş gibi yetiştirildi.
Amaç: Çevre mi Genetik mi?
Kellogg'un temel amacı, bir şempanze tamamen insan çevresinde yetiştirilirse ne ölçüde insan davranışları geliştirebileceğini gözlemlemekti. Bu çalışma, dönemin psikoloji dünyasında yoğun biçimde tartışılan nature vs. nurture yani kalıtım mı çevre mi daha belirleyici sorusuna deneysel bir yanıt arama girişimi olarak görülüyordu. Bu nedenle Donald ve Gua'ya mümkün olduğunca aynı yaşam koşulları sağlandı. Aynı odada yaşadılar, benzer kıyafetler giydiler, aynı masa düzeninde yemek yediler ve aynı oyuncaklarla oynadılar. Araştırmacılar iki çocuğa da benzer eğitim ve disiplin yöntemleri uyguladı.
Gelişimleri gün gün karşılaştırıldı
Deney boyunca Kellogg çifti, Donald ve Gua'nın fiziksel, bilişsel ve davranışsal gelişimlerini sistematik olarak kaydetti. Refleksler, motor beceriler, problem çözme yeteneği, komutlara tepki, hafıza ve sosyal davranışlar düzenli testlerle ölçüldü. Araştırmacıların kayıtlarına göre Gua, bazı erken gelişim alanlarında Donald'dan daha hızlı ilerledi. Özellikle basit komutları anlama, nesne kullanımı ve kısa süreli problem çözme görevlerinde şempanze dikkat çekici performans gösterdi. Gua'nın insan davranışlarını taklit etme kapasitesi, araştırmacıların başlangıçta beklediğinden daha yüksek bulundu.
Ancak dil gelişimi sınır oldu
Buna rağmen deneyin en kritik noktası dil gelişiminde ortaya çıktı. Gua, insan ortamında büyümesine rağmen konuşma becerisi geliştiremedi. Kelimeleri anlayabildiğine dair bazı işaretler gözlense de insan konuşmasını üretmesi mümkün olmadı. Bu durum, çevrenin etkisine rağmen biyolojik sınırların belirleyici olduğu yönünde yorumlandı. Araştırmacılar için bu, insan dil gelişiminin yalnızca çevresel faktörlerle açıklanamayacağına dair önemli bir bulguydu.
Deneyi bitiren gelişme Donald'ın davranışları oldu
Deney ilerledikçe araştırmacıların dikkatini çeken en önemli gelişme, Donald'ın Gua'nın davranışlarını taklit etmeye başlaması oldu. Kellogg'un kayıtlarına göre çocuk, şempanzenin çıkardığı bazı sesleri tekrar ediyor, mimiklerini kopyalıyor ve zaman zaman iletişim kurarken insan konuşması yerine bu seslere yöneliyordu. Donald'ın dil gelişiminin olumsuz etkilenebileceğine dair endişelerin artması üzerine deney sonlandırıldı. Bununla birlikte bazı değerlendirmelerde, Gua'nın büyüdükçe fiziksel olarak hızla güçlenmesinin de deneyin sürdürülmesini zorlaştıran unsurlardan biri olduğu belirtiliyor. Şempanzelerin gelişim sürecinde insanlardan çok daha hızlı güç kazanması, ev ortamında birlikte yetiştirilme modelinin uzun vadede sürdürülebilir olmayacağını gösteriyordu.
Bilimsel etkisi büyük ancak metodolojik olarak tartışmalı
Deney sonuçları 1933 yılında yayımlanan The Ape and the Child adlı kitapta detaylı şekilde paylaşıldı. Çalışma kısa sürede büyük ilgi görse de bilim dünyasında metodolojik eleştirilerle karşılaştı. Uzmanlar, yalnızca iki deneğe dayanan bu tür bir çalışmanın genellenebilir sonuçlar üretmek için yetersiz olduğunu vurguladı. Ayrıca Donald ve Gua'nın gelişimsel olarak tamamen eşdeğer yaşlarda olmaması, deney koşullarının tam kontrollü olmaması ve ölçümlerin ebeveynler tarafından yapılması da çalışmanın güvenilirliğini sınırlayan unsurlar arasında gösterildi.
Modern etik kurullardan geçmesi mümkün değil
Bugün deney, yalnızca bilimsel değil etik açıdan da yoğun eleştiri alıyor. Hem bir insan bebeğin hem de bir hayvanın bu denli kapsamlı bir psikolojik deneyin parçası haline getirilmesi, modern araştırma etik standartlarına göre kabul edilemez bulunuyor. Buna rağmen Kellogg'un çalışması, insan gelişimi, dil edinimi ve çevresel etkilerin sınırları üzerine yürütülen tartışmalarda hâlâ referans verilen tarihsel örneklerden biri olmayı sürdürüyor.
Deney sonrası Donald ve Gua'ya ne oldu?
Deneyin ardından Gua araştırma ortamından ayrıldı ve kısa süre sonra sağlık sorunları nedeniyle öldü. Donald ise normal yaşamına devam etti; mevcut kaynaklarda deneyin onun uzun vadeli gelişimi üzerinde kalıcı bir etki bıraktığına dair doğrulanmış bilimsel veri bulunmuyor.
