Danimarkalı Nobel Kimya Ödülü sahibi Prof. Morten Meldal, moleküllerin birbirine hızlı ve verimli bir şekilde kenetlenmesini sağlayan 'klik kimyası'nın temelini atan ve bu reaksiyonların canlı hücreler içinde doğal süreçleri bozmadan gerçekleşmesine imkan tanıyan 'biyoortogonal kimya' alanındaki buluşlarıyla 2022'de Nobel Kimya Ödülü'ne layık görüldü. Meldal, Orta Doğu Teknik Üniversitesinde (ODTÜ) bir dizi etkinliğe katılmak üzere geldiği Türkiye'de, klik kimyasının kanser ve Alzheimer tedavisindeki potansiyeli, ilaç üretimindeki zehirli atık oluşumunu engelleyen su bazlı sentezleme yöntemleri, yapay zekanın bilimsel keşif süreçlerindeki geleceği ve Nobel sonrası değişen özel yaşantısını anlattı.
Hayatımı Bir Gecede Değiştirdi
ODTÜ'deki genç yeteneklerle tanışma ayrıcalığına sahip olduğu için çok mutlu olduğunu belirten Meldal, üniversitenin araştırma olanaklarından ve eğitim yapısından çok etkilendiğini söyledi. Öğrencilerin sorularının mükemmel olduğunu ifade eden Meldal, 'Onlar da kıvılcımı arıyor, bu ilk adım. Bu kıvılcımı nasıl bulacağımızı, nasıl ulaşacağımızı ve sorunlardan nasıl kaçınacağımızı tartıştık. Bilimdeki birçok sorun, başarısızlıkla ve tasarlandığı gibi çalışmayan projelerle ilişkilidir. Benim çözümüm, ilerideki hedef molekülden ziyade eldeki molekülle ve anla ilgilenmektir. Yani süreçle ilgilenirsiniz, son adıma giden yolda küçük başarılar yaratır ve bunların her birini gerçekten iyi başarılar olarak görürsünüz.' dedi.
Genç neslin daha fazla eğitim almasının önemine vurgu yapan Meldal, 'Daha fazla eğitim son derece önemli çünkü eğitim, bütün yatırımlardan daha yüksek getiri sağlıyor. Bir toplumda, uzun vadede en yüksek getiriyi eğitim sağlar.' ifadelerini kullandı.
Klik Kimyası: Moleküler Bir Cırtcırt
Klik kimyasını basit bir benzetmeyle açıklayan Meldal, 'Legoya da benzetebilirsiniz ama bence cırtcırta daha çok benziyor. Cırtcırt birbirine uyan iki bileşenden oluşur, çevredeki diğer malzemelere yapışmaz ama birbirlerine yapıştırıldığında tutar. Klik kimyası da aynı şekilde ve aslında bu çok karmaşık yeni moleküler yapılar oluşturmamızı sağladı.' dedi. Bu yöntemle, adeta küçük moleküler robotlar gibi birkaç farklı işlevi yerine getirebilen moleküller oluşturabildiklerini belirten Meldal, 'Çok daha doğru, hızlı ve sürecin tamamı suda gerçekleştiği için bir bakıma daha çevreci şekilde yapılıyor.' diye ekledi.
Nobel Ödülü Hayatını Değiştirdi
Nobel ödülünü alacağını tahmin etmediğini söyleyen Meldal, 'Çok yoğun duygular yaşadım çünkü Nobel ödülü bilimde elde edebileceğiniz en yüksek takdir ve onur. Elbette çok mutluydum. Hatta hayatımı bir gecede değiştirdi çünkü bir bilim insanı olarak neler yapabileceğiniz ve nerelere davet edildiğiniz konusunda çok etkili.' şeklinde konuştu. 72 yaşında olmasına rağmen hala aktif araştırma yaptığını belirten Meldal, bunun Nobel ödülü sayesinde mümkün olduğunu düşündüğünü ifade etti.
Klik kimyasının bu kadar ilgi görmesinin nedeninin birçok farklı alanda faydalı olması olduğunu vurgulayan Meldal, 'Tıpta, vücuttaki diğer hücreleri etkilemeden, belirli bir hastalığa karşı daha yüksek özgüllüğe, daha yüksek seçiciliğe sahip yeni ilaç türleri üretebilirsiniz. İlaç sentezlemek için klik kimyasını kullanabilir ve bunu çevre dostu şekilde gerçekleştirebilirsiniz, çünkü bu reaksiyonlar suda yapılıyor.' dedi.
Kanser ve Alzheimer İçin Yeni Umut
Evrimsel Kimyasal Biyoloji Merkezi'ndeki mevcut araştırmaları hakkında bilgi veren Meldal, peptit alanında önemli sonuçlar elde ettiklerini söyledi. Peptitleri tamamen suda sentezleme yöntemi geliştirdiklerini belirten Meldal, onkoloji üzerine de çalıştıklarını ve kanserde hedefe yönelik tedavilerin yeni yollarını bulmaya çalıştıklarını ifade etti. Detay vermek istemediğini ancak kanser hücrelerini öldüren ilacı çok seçici şekilde kanser hücrelerine ulaştırmanın yeni bir yolunu bulduklarını düşündüklerini söyleyen Meldal, 'Hayalim, kanserin diğer hastalıklar gibi, tercihen mevcut kanser tedavisinde görülen yan etkileri olmayan bir ilaçla tedavi edilmesidir.' dedi.
Alzheimer ve bunama gibi nörodejeneratif hastalıkların da önemli bir araştırma alanı olduğunu belirten Meldal, 'Bununla alakadar olmazsak önümüzdeki yıllarda dramatik şekilde artacak. 2050'de dünyada 150 milyon insanın Alzheimer'dan etkileneceği tahmin ediliyor. Şu anda bunun neredeyse yarısına ulaştık, yani gerçekten ciddi bir sorun ve sürekli artıyor.' ifadelerini kullandı. Beyindeki plaklardan ve toksik maddelerden kurtulmaya çalıştıklarını, bu amaçla plakları çözebilen moleküller geliştirdiklerini ancak bu molekülleri beyne ulaştırmanın zor olduğunu söyledi.
Yapay Zeka Araştırmayı Hızlandıracak
Yapay zekanın araştırmayı hızlandıracağını ancak bir araç olduğunu vurgulayan Meldal, 'İnsanlar olarak kullandığımız bir araç ancak gerçekten rekabetçi, insan sezgisiyle ve benzeri şeylerle de rekabet edebilecek bir yapay zekaya sahip olmak için bilinç oluşturmak gerek. Bu da muhtemelen yapay zekanın bir sonraki adımı.' dedi. Yapay zekanın doğru bilgiyle beslenmesi gerektiğini, ancak internetteki yanlış bilgilerin yetersiz bir öğrenme kümesi oluşturduğunu belirten Meldal, 'İnternette eğitilen bu yapay zeka modelleriyle ilgili durum gitgide daha çok halüsinatif bir hale doğru gidiyor.' uyarısında bulundu.
Sanat ve Bilim Madalyonun İki Yüzü
Sanat ve bilim arasında temel bir bağlantı olduğuna inandığını söyleyen Meldal, 'Madalyonun iki yüzü gibiler adeta. Tuval veya heykel üzerinde üç boyutlu bir alanı resmetmekle ilgilenen bir sanatçı, bir düşüncenin, kavramın, gerçek bir resmin üç boyutlu temsilini kullanıyor ve bunu iki boyutlu tuvalde üç boyutlu alana dönüştürüyor. Kimyada da aynısını yapıyoruz.' dedi. Nobel ödülünden sonra rock grubuna devam edemediğini belirten Meldal, bunun çok zaman ve emek gerektirdiğini ifade etti.
Eşinin de bilim insanı olduğunu ve birlikte seyahat etmeyi sevdiklerini söyleyen Meldal, 'Arkadaşlarımızı ağırlamayı çok seviyoruz, bu yüzden çok sık davetler düzenliyoruz. Birlikte yemek hazırlamayı çok seviyoruz. Güzel akşamlar geçiriyoruz, genellikle bilimsel veya politik içerikli birçok güzel sohbetimiz oluyor.' şeklinde konuştu.
Türk Bilim İnsanlarına Tavsiyeler
Türk bilim insanları ve öğrencilere tavsiyelerde bulunan Meldal, 'Önemli olan, merak duygusuyla ve kendinizi iyi hissederek bir şeyler yapmak. Yani araştırma yapıyorsanız, konumunuzla ilgili kaygılarınız yüzünden ya da Nobel ödülü kazanmak istediğiniz için değil, alanınızda yeni keşifler yapmaya ilgi duyduğunuz için olmalı. Merak, faaliyetlerinizde başrol oyuncunuz olsun ve harika şeyler size gelsin.' dedi.
