İran'da 2025 yılının son günlerinde başlayan ve hızla ülke geneline yayılan protesto dalgası, son yılların en büyük toplumsal hareketlerinden biri haline geldi. Ekonomik sıkıntıların tetiklediği gösteriler, kısa sürede hükümet karşıtı bir karaktere büründü. İnternet erişiminin büyük ölçüde kesilmesine rağmen dış dünyaya sızan bilgiler, olayların boyutunun endişe verici düzeyde olduğunu gösteriyor.
Ağır Bilanço ve Uluslararası Tepkiler
ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı'nın (HRANA) verilerine göre, protestolarda hayatını kaybedenlerin sayısı 2 bin 500'ü aştı. Ölenlerin yüzde 90'ından fazlasının protestocular olduğu belirtiliyor. Ayrıca 16 bin 700'den fazla kişinin gözaltına alındığı aktarıldı. Sağlık çalışanları, hastanelerin protestolarda yaralananlarla dolup taştığını ifade ediyor. Tahran'daki bir göz doktoru, yalnızca bir hastanede gözlerinden vurulan 400'den fazla kişiyi belgelediğini açıkladı.
İran'daki gelişmelere uluslararası tepkiler de hızla yükseldi. ABD Başkanı Donald Trump, sosyal medya platformu Truth Social'da İranlı protestoculara seslenerek, "protestoya devam edin, kurumlarınızı ele geçirin!!! Yardım yolda" mesajını paylaştı. Beyaz Saray Sözcüsü, hava saldırılarının değerlendirilen seçenekler arasında olduğunu doğruladı. Trump ayrıca, İran yönetiminin idamlara başlaması halinde ABD'nin "çok sert adımlar atacağı" uyarısında bulundu.
İdam Tehdidi ve Diplomatik Kriz
İran insan hakları örgütleri, Karaj kentindeki protestolarla bağlantılı olarak tutuklanan 26 yaşındaki Erfan Soltani'nin idam edilmesinin planlandığını duyurdu. Kararın kesin olduğu aileye bildirildi. Bu gelişme, Trump'ın idam uyarısının somut bir karşılığı oldu.
İran hükümeti, ABD'yi askeri müdahaleye zemin hazırlamakla suçlayarak karşılık verdi. İran'ın Birleşmiş Milletler Daimi Temsilcisi Emir Said İrevani, Trump'ın mesajına cevaben, ABD'yi şiddeti kışkırtmak ve İran'ın egemenliğini tehdit etmekle suçladı. Rusya da İran'ın iç işlerine yönelik "yıkıcı dış müdahaleyi" kınadı. Avrupa tarafında ise İngiltere, Fransa, Almanya ve İtalya, İran büyükelçilerini protesto amacıyla dışişleri bakanlıklarına çağırdı. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, artan can kayıplarını "dehşet verici" olarak nitelendirdi.
Teknoloji Şirketleri Devreye Giriyor, Tahliye Çağrıları Yapılıyor
Ülkede beşinci gününü aşan internet kesintisine karşı, Elon Musk'ın SpaceX şirketi, İran'daki kullanıcılara Starlink uydu internet hizmetini ücretsiz sağlamaya başladı. Bu adım, bilgi akışını sürdürmek için atılmış kritik bir hamle olarak değerlendiriliyor.
ABD Dışişleri Bakanlığı, ülkede bulunan vatandaşlarına derhal İran'dan ayrılmaları çağrısında bulundu. Mümkünse kara yoluyla Türkiye veya Ermenistan üzerinden çıkış yapılmasını önerdi. İran'daki ABD sanal büyükelçiliği de vatandaşlarından, internet kesintileri nedeniyle alternatif iletişim planları yapmalarını ve ABD yardımına güvenmeyen bir tahliye planı hazırlamalarını istedi.
Arka planda ise diplomatik temaslar sürüyor. Axios'un haberine göre, Trump'ın özel temsilcisi Steve Witkoff, geçen hafta sonu sürgündeki eski İran veliaht prensi Rıza Pehlevi ile gizli bir görüşme gerçekleştirdi. Pehlevi, daha önceki mesajlarında, bir geçiş sürecine liderlik etmeye hazır olduğunu ifade etmişti. Sürecin nereye evrileceği ve Orta Doğu'nun bu önemli gücünün geleceği konusunda belirsizlik devam ediyor.
