Siyasetin Dili ve Mantığında Köklü Dönüşüm: Vibe Seçmen Çağı
Dr. Yunus Emre Aydınbaş'ın Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi'ndeki analizlerine göre, siyasetin dilini, mantığını ve işleyişini kökten değiştiren bir dönüşümün tam ortasındayız. Günümüz seçmenleri artık partilerin programlarını detaylıca inceleyerek, vaatleri tartışarak veya geçmiş performansları analiz ederek oy vermiyor. Bunun yerine, "bir his", "bir atmosfer" veya "bir vibe" üzerinden karar veriyorlar. İbrahim Dalmış'ın SETA için hazırladığı "Hakikat Sonrası Çağda Seçmen Davranışı: Vibe Seçmen" başlıklı kapsamlı araştırma raporu, işte bu sessiz devrimin anatomisini tüm çıplaklığıyla önümüze seriyor.
Artık "Doğru mu?" Değil, "Bana Uyuyor mu?" Sorusu Belirleyici
Raporda ortaya konan tablo son derece çarpıcı: Modern seçmen, ne klasik teorilerin varsaydığı gibi her şeyi tartıp ölçen rasyonel bir aktör ne de kimlik ve ideolojiye körü körüne bağlı bir taraftar konumunda. O, algoritmaların şekillendirdiği, bilgi bolluğunun boğduğu, dikkat süresinin saniyelerle ölçüldüğü dijital kamusal alanda hayatta kalmaya çalışan "bilişsel bir cimri". Ve bu cimrilik, aslında son derece rasyonel bir hayatta kalma stratejisi olarak karşımıza çıkıyor.
Hakikat sonrası kavramı yalnızca yalanların çoğalması anlamına gelmiyor. Daha derine inen bir kırılmayı işaret ediyor: Gerçeğin toplumsal önemini yitirmesi. Oxford Sözlüğü'nün 2016 yılının kelimesi seçtiği post-truth, nesnel gerçeklerin yerini duygusal eğilimlerin ve kişisel inançların aldığı bir dönemi tanımlıyor. Artık "Doğru mu?" sorusu yerine "Bana uyuyor mu?" sorusu belirleyici hale gelmiş durumda. Bir bilginin doğruluğu değil, mevcut dünya görüşümüzü destekleyip desteklemediği veya hangi duygusal konforu sağladığı önem kazanıyor.
Raporda da vurgulandığı gibi bu durum, kamusal alanın ortak gerçeklik zeminini kaybederek "alternatif gerçeklikler" üzerinden kutuplaşmasına yol açıyor. 2017 Ocak'ında, dönemin ABD Başkanı Donald Trump'ın yemin törenindeki kalabalığın tarihin en büyüğü olduğu iddiası karşısında danışmanı Kellyanne Conway'in "alternatif olgular" savunması, bu dönemin simgesel bir anı haline geldi. Mesele artık bir yanlışın düzeltilmesi değildi; doğrulanabilir olgu, eş değer anlatılar arasında bir seçenek haline gelmişti.
Bilişsel Cimri: Zihinsel Enerjiyi Koruma Stratejisi
İbrahim Dalmış'ın raporundaki en çarpıcı bulgulardan biri şu: İnsan beyni, sınırlı işlem kapasitesine sahip ve bu yüzden zihinsel enerjiyi korumak için sürekli kısa yollara başvuruyor. Psikolojide buna "bilişsel cimri" deniyor. Bu, tembellik ya da cahillik değil; evrimsel ve operasyonel bir verimlilik stratejisi olarak değerlendiriliyor.
Dijital çağda bilgi aşırı bol, doğrulama maliyetli, dikkat sınırlı ve duygusal uyaranlar yüksek seviyelerde. Bu koşullar altında bilişsel cimrilik, en rasyonel uyum stratejisine dönüşüyor. Seçmen, her konuda derinlemesine düşünmek yerine sezgisel kestirmelere başvuruyor, mevcut inançlarını korumaya odaklanıyor. Rapora göre hakikat sonrası, insanların hiç düşünmediği bir durum değil ancak bilişsel cimriliğin varsayılan, bilişsel aktivasyonun ise çoğunlukla savunmacı ve stratejik amaçlarla devreye girdiği bir kamusal biliş düzeni. İşte tam bu noktada "vibe seçmen" kavramı devreye giriyor.
Parti Programını Değil Havayı Soluyan Seçmen Tipolojisi
Vibe seçmen, siyasal aktörleri ya da olayları derinlemesine analiz etmek yerine onlardan yayılan genel atmosfer ve duygusal enerjiye göre karar veren seçmen tipolojisini tanımlıyor. Klasik seçmen teorileri -rasyonel seçmen, parti kimliği, geriye dönük değerlendirme- hep seçmenin ne düşündüğüne odaklandı. Oysa vibe seçmen yaklaşımı, seçmenin hangi çevresel uyaranlarla nasıl ve ne zaman aktive olduğuna bakıyor.
Raporda sosyal psikolojinin dört temel insan modeli üzerinden yapılan analiz son derece aydınlatıcı:
- Saf bilim insanı: Her şeyi analiz eden
- Bilişsel cimri: Zihinsel enerji tasarrufu yapan
- Güdülenmiş taktik özne: Duruma göre strateji değiştiren
- Etkinleşmiş aktör: Çevresel uyaranlarla otomatik tepki veren
Hakikat sonrası dönemde seçmen, bu dört modelin karışımı ama ağırlıklı olarak bilişsel cimri ve etkinleşmiş aktör konumunda yer alıyor. Sosyal medya algoritmaları bu durumu daha da güçlendiriyor. Yankı odaları içinde sadece kendi görüşlerimize uygun içeriklerle karşılaşıyoruz. Duygusal tınlama (emotional resonance) -bir mesajın olgusal doğruluğundan bağımsız olarak mevcut duygularımızla uyum yakalaması- iknanın temel mekanizması haline geliyor. Bir tweet, bir video veya bir slogan; doğru olduğu için değil doğru hissettirdiği için inandırıcı oluyor.
Popülist Liderler ve Alternatif Olgular Stratejisi
Araştırma raporu, popülist liderlerin bu yeni zemini nasıl ustaca kullandığını da gözler önüne seriyor. Hakikat sonrası sadece epistemik bir kriz değil, aynı zamanda bilinçli olarak kullanılan bir siyasal iletişim stratejisi haline gelmiş durumda. Popülist liderler, bilim insanları ve geleneksel medya gibi kurumsal denetçileri devre dışı bırakarak kitleleri alternatif olgular aracılığıyla mobilize ediyor. Rasyonel ikna yerine sadakati hedefliyorlar.
Bu strateji işe yarıyor çünkü seçmen zaten doğruluk motivasyonu yerine savunma motivasyonuyla hareket ediyor; mevcut görüşlerini destekleyen bilgileri seçici olarak işlerken, tehdit edici bilgileri görmezden geliyor ya da çürütüyor. Bu durum, siyasal iletişimin temel dinamiklerini kökten değiştiriyor.
Klasik Teoriler Neden Yetersiz Kalıyor?
Dalmış'ın raporu, klasik seçmen davranışı teorilerinin neden yetersiz kaldığını da açıklıyor. Bu teoriler seçmeni ya fazla rasyonel (hesaplayan aktör), ya fazla istikrarlı (parti kimliği), ya da fazla bilinçli (retrospektif değerlendirme) kurguluyorlar. Oysa dijital kamusal alandaki anlık duygusal tetiklenmeleri ve otomatik bilişsel süreçleri açıklamakta zorlanıyorlar.
Gerçek dünyada seçmen, sosyal medyada gördüğü bir videoya milisaniyeler içinde duygusal tepki veriyor, algoritmaların sürekli beslediği belirli bir anlatıya kilitleniyor ve çoğu zaman neyi neden desteklediğini tam olarak açıklayamıyor. Sadece hissediyor, belki de anlamaya ve açıklamaya imkânı olmuyor. İşte vibe'ın siyasetteki gücü tam da buradan geliyor.
Geleceğin Distopyası mı, Mevcut Gerçeğimiz mi?
Raporda son olarak vibe demokrasisi kavramı üzerine kavramsal bir değerlendirme yapılıyor. Vibe demokrasisi, ortak gerçeklik zemininin buharlaştığı, duyguların olgulara üstün geldiği ve siyasal tercihlerin atmosfer üzerinden şekillendiği bir siyasal düzen anlamına geliyor. Bu distopik bir gelecek senaryosu değil, içinde yaşadığımız günün fotoğrafı olarak karşımıza çıkıyor.
Seçimler artık rasyonel program yarışması değil; karizmanın, imajın, anın havasını yakalama becerisinin yarıştığı bir atmosfer rekabetine dönüşmüş durumda. Liderlerin söyledikleri değil, söylerken yarattıkları his önem kazanıyor. Vaatlerin gerçekçiliği değil, vadederken yansıttıkları enerji belirleyici hale geliyor.
Peki bu tablo karşısında ne yapmalı? Rapor normatif öneriler sunmaktan çok betimleyici bir analiz yapıyor ama çıkarım açık: Hakikat sonrası çağda demokrasinin işleyişini anlamak istiyorsak seçmeni olduğu gibi kabul etmeliyiz. Onu daha rasyonel, daha bilinçli olması için ikna etmeye çalışmak yerine, bilişsel ve duygusal gerçekliğini dikkate alan yeni mekanizmalar geliştirmeliyiz.
Belki de asıl soru şu: Vibe seçmenin hüküm sürdüğü bir dünyada demokrasi hâlâ mümkün mü? Yoksa demokrasinin kendisi de bir "vibe"a, gerçekliği değil hissini yaşadığımız bir ideale mi dönüştü? Muhtemel cevapları, önümüzdeki seçimlerin atmosferinde bulacağız gibi görünüyor.
