İran'ın Varoluşsal Krizi: Askeri ve Siyasi Hayatta Kalma Mücadelesi
İran İslam Cumhuriyeti, tarihinin belki de en belirleyici dönemlerinden birini yaşıyor. Ülke, İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri ile yeniden alevlenen çatışmada yalnızca askeri değil, siyasi varlığını da koruma mücadelesi veriyor. Liderliğe yönelik suikastlar, Körfez'e yayılan cephe ve Hürmüz Boğazı tehdidi krizi bölgesel savaşa yaklaştırırken; Tahran bir yandan caydırıcılığını yeniden inşa etmeye, diğer yandan diplomatik kanalları açık tutarak "son oyunda" ayakta kalmaya çalışıyor.
Krizin Derinleşen Boyutları ve Stratejik Hamleler
İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri ile yaşanan silahlı çatışmanın üzerinden bir yıldan az bir süre geçmişken, İran bir kez daha her ikisiyle de savaş halinde. Önceki çatışmada olduğu gibi, bu kez de savaşın başlangıcında Tahran’daki üst düzey askeri ve güvenlik yetkilileri İsrail tarafından öldürüldü. Aynı şekilde Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney'in de öldürülmesi, sürece yepyeni bir öngörülemezlik boyutu kazandırdı.
İran açısından İsrail ve ABD ile yürütülen mevcut savaş, sıradan bir savaş değil. Bu, yalnızca İran’ın askeri gücünü zayıflatmayı değil, aynı zamanda yaklaşık elli yıldır İran devletine hâkim olan siyasi düzeni ortadan kaldırmayı amaçlayan varoluşsal bir krizdir. Bu kriz ayrıca İslam Cumhuriyeti’nin birikmiş zayıflıklarını da açığa çıkarmaktadır; özellikle İranlı stratejistlerin kendi iç değerlendirmelerinde, 2020 yılında Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani’nin ABD tarafından Bağdat’ta öldürülmesinden sonra başladığını kabul ettikleri caydırıcılık aşınmasını.
Çatışmanın Tehlikeli Aşamaya Geçişi ve Hürmüz Boğazı Tehdidi
Dolayısıyla mevcut kriz yeni bir gelişme değil; bir devam niteliği taşıyor. İsrail ve ABD, Haziran 2025’te yazılı olmayan bir ateşkesle sona eren 12 günlük savaşta bıraktıkları yerden devam etmiş görünüyor. Bu süreklilik hissini yansıtır biçimde İran da aynı stratejik konumdan hareket ediyor; caydırıcılık, misilleme ve tırmanışı kontrol altında tutma üzerine kurulu aynı oyun planıyla hareket ediyor.
Temel fark ise ölçek ve risk düzeyinde. Çatışma şimdi daha da tehlikeli bir aşamaya girmiş durumda; insansız hava araçları ve füze saldırıları bölgedeki birçok cepheye yayılmış bulunuyor ve en kritik başlık olarak Hürmüz Boğazı’nın kapatılması planları gündemde. Böyle bir adım, çatışmayı üç taraflı bir kriz olmaktan çıkarıp küresel ölçekte sistemik bir tehdide dönüştürür; enerji piyasalarını tehlikeye atar ve tüm bölgeyi savaşın maliyet boyutunun içine çeker.
Bu nedenle İran’ın bölgesel askeri operasyonları rastgele değil; bilinçli niyet beyanlarıdır. Risk coğrafyasını genişleterek İran, çatışmanın kolektif maliyetini artırmayı hedeflemektedir.
Süreklilik Üzerinden Caydırıcılık ve Misilleme Stratejisi
28 Şubat’taki ilk İsrail ve ABD saldırıları büyük ölçüde İran’ın komuta-kontrol sistemlerini ve liderlik ağlarını hedef aldı. Ancak İran’ın hızlı misillemesi, Haziran 2025 savaşından bazı derslerin çıkarıldığını ve operasyonel koordinasyonun hâlâ sürdüğünü gösteriyor. Çoklu dalgalar halinde saldırı dronları ve füzeler fırlatıldı ve İsrail içindeki ve bölgedeki hedefleri vurmaya devam ediyor.
İranlı stratejistler, liderliğin tasfiye edilmesine yönelik saldırıları uzun zamandır hesaba katıyordu; mevcut çatışmadan çok önce. Merkezi komutanın devre dışı kalması durumunda dahi silahlı kuvvetlerin—özellikle füze birliklerinin—önceden onaylanmış hedef parametreleri çerçevesinde operasyon yürütebilmesini sağlayacak merkezsiz komuta yapısına ilişkin acil durum planlarının yıllar önce onaylandığı bildiriliyor. Başka bir deyişle İran devletinin mesajı net: Liderliğin, hatta devlet başkanının kaybı bile misillemeyi durdurmayacaktır.
Savaş Alanının Genişletilmesi ve Bölgesel Etkiler
Bu dinamik, İran’ın misillemesini İsrail topraklarının ötesine genişletmesiyle daha da belirginleşti. Bahreyn, Ürdün, Kuveyt, Katar, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nde ABD askeri personelinin bulunduğu noktalara saldırılar düzenlendi; gerekçe ise İran’a yönelik saldırılara kolaylık sağlayan Amerikan üslerinin meşru hedef kabul edilmesi.
Körfez Arap ülkeleri yüzlerce dron ve füzenin engellendiğini, hava sahalarının kapatıldığını ve sivil altyapıda aksaklıklar yaşandığını bildirdi; bu da çatışmanın 24 saatten kısa sürede nasıl hızla tırmandığını ortaya koyuyor. İran’ın bakış açısından savaş alanının genişletilmesi stratejik değer taşır. Riski bölge geneline yayarak İran, kendisine uygulanan askeri baskının enerji sektörü ve Amerika’nın müttefikleri üzerinde istikrarsızlık yaratmasını sağlamayı amaçlıyor. Böylece savaş, coğrafi olarak sınırlı bir çatışma olmaktan çıkıp kolektif bir maliyet haline geliyor.
Diplomatik Kanalların Açık Tutulması ve Umman Faktörü
28 Şubat’tan bu yana Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) üyesi tüm ülkeler İran saldırılarına maruz kaldı; tek istisna Umman oldu. Bu durum bilinçli bir İran kararı gibi görünüyor. Umman Sultanlığı uzun süredir Tahran ile Washington arasında diplomatik arabulucu rolü üstleniyor ve son görüşmelerin askeri tırmanış nedeniyle kesintiye uğramadan önce ilerleme kaydettiği bildiriliyordu.
Umman’ın hâlâ potansiyel bir kanal olarak korunması, İran’ın çatışma ortamında bile bir çıkış yolu açık tutmaya çalıştığını gösteriyor. Nitekim İran’ın eylemleri, savaş alanında zafer beklentisinden ziyade hayatta kalma ihtiyacıyla şekillenen bir stratejiyi yansıtıyor.
- Sistemin hayatta kalması en üst öncelik olmaya devam ediyor. İran stratejisi, askeri alanda galip gelmekten çok süreklilik ve devamlılığa vurgu yapıyor.
- Kontrollü bir tırmanış stratejisine dair işaretler var. Maliyetler yüklenirken, geri dönüşü olmayan bir noktaya ulaşmaktan kaçınılmaya çalışılıyor; çünkü bu durum muhtemelen büyük çaplı bir ABD müdahalesini tetikleyebilir.
- İran liderliği son yıllarda aşınan caydırıcılık kredibilitesini yeniden tesis etmeye çalışıyor. Liderlik kayıplarına rağmen misilleme kampanyasının sürdürülebilmesi, baskının stratejik felce yol açmayacağı mesajını veriyor.
Genel strateji, nihai olarak bir denge durumuna ulaşmayı hedefliyor; yani güç dengesinin yeniden tesis edildiği ve İran’a yönelik saldırıların sürdürülemeyecek kadar maliyetli hale geldiği bir son oyun.
Liderlik Ardılı ve Gelecek Senaryoları
İsrail’in 86 yaşındaki Ayetullah Hamaney’i öldürmesinden önce de halefiyet meselesi son bir yılda yeniden gündeme gelmişti—ancak daha temkinli bir şekilde. Birçok gözlemci, Yüce Lider’in oğlu Mücteba Hamaney’i muhtemel halef olarak öne çıkarıyor. Ancak baba-oğul geçişinin sembolik maliyetleri yüksek.
Hamaney'in ölümünün doğrulanmasının ardından birkaç olası senaryo gündeme geliyor:
- Birinci Senaryo: Liderlik kaybı, ancak koordinasyon sürüyor. Muhammed Mehdi Mirbağeri gibi ideolojik konsolidasyon sağlayabilecek isimler; Ali Rıza Arafi, Haşim Hüseyni Buşehri ve Sadık Laricani gibi kurumsal din adamları; ya da sistem sürekliliği anlatısını öne çıkarabilecek Yargı Erki Başkanı Gulamhüseyin Muhsini-Ejei gibi güvenlik odaklı figürler öne çıkabilir.
- İkinci Senaryo: Liderlik ve koordinasyonun aynı anda dağılması. Hem liderliğin hem de perde arkasındaki koordinatörlerin eş zamanlı biçimde devre dışı kalması durumunda elit uyum geçici olarak zayıflayabilir. Ancak bu durumda bile elit parçalanmasının derinleşmesi olası görünmüyor.
- Üçüncü Senaryo: Hayatta kalma modu ve taktiksel ılımlılaşma. Liderlik krizi iç huzursuzluk ve dış tırmanışla birleşirse, İran devleti siyasi sistemi pragmatik biçimde istikrara kavuşturmaya yönelebilir.
Sonuç: Hayatta Kalma ve Anlatının Kontrolü
Halefiyet tartışmasının ötesinde mevcut savaş önemli bir paradoksu ortaya koyuyor: İran, konvansiyonel askeri güç açısından İsrail ya da ABD’yi doğrudan bir çatışmada yenebilecek kapasiteye sahip değil. Ancak yalnızca askeri güç kullanmak, krizlere dayanacak şekilde tasarlanmış bir siyasi sistemi yıkmak için yeterli olmayabilir.
Savaşı tırmandırırken aynı zamanda diplomatik çıkış yollarını açık tutarak İran belki de aynı eski hedefin peşinde: Düşmanlarını politikalarını yeniden ayarlamak zorunda bırakacak kadar uzun süre hayatta kalmak. Özellikle bölgede maliyetli bataklıklardan hoşlanmadığı varsayılan bir ABD başkanı döneminde bu strateji daha anlamlı olabilir.
Son tahlilde nihai mücadele askeri üstünlükten ziyade; hayatta kalma, birlik ve anlatının kontrolü üzerine şekillenebilir.
