Türkiye'de uzun yıllardır 'atık' olarak görülen fındık kabuğu, zeytin yaprağı, nar kabuğu ve domates posası gibi tarımsal yan ürünler, aslında ilaçtan kozmetiğe kadar pek çok sektör için yüksek katma değerli hammadde niteliği taşıyor. Ülkede ekim, hasat ve işleme süreçlerinde yaklaşık 85 milyon ton tarımsal atık ortaya çıkıyor. Büyük bölümü yakılan, toprağa bırakılan ya da düşük katma değerle hayvan yemi olarak kullanılan bu atıklar, gıda takviyesi, ilaç, kozmetik ve fonksiyonel gıda sanayiinin ihtiyaç duyduğu değerli bileşenleri barındırıyor.
Posa Ekonomisi Raporu: 8,5-17 Milyar Dolar Ek Gelir
Localvore Biyoteknoloji Kurucusu Can Kayacılar'ın hazırladığı 'Posa Ekonomisi' raporuna göre, bu atıkların yalnızca yüzde 5'inin ileri dönüşüm teknolojileriyle ekonomiye kazandırılması halinde yıllık 8,5 ila 17 milyar dolar ilave gelir elde edilebilir. Potansiyelin tamamının değerlendirilmesi durumunda ise ekonomiye 50 ila 120 milyar dolarlık katkı ve yaklaşık 1,5 milyon kişilik istihdam oluşturulabileceği öngörülüyor.
Fındık Kabuğu ve Zeytin Yaprağının Değeri
Dünyanın en büyük fındık üreticisi olan Türkiye'de fındığın kabuğu ve zarı da yüksek ekonomik değer taşıyor. Fındık kabuğundan elde edilen aktif karbonun ton fiyatı 3 ila 6 bin dolar arasında değişirken, fındık zurufundan elde edilen giffonin ekstraktının değeri 25 bin dolara kadar çıkabiliyor. Dünyanın ikinci büyük zeytin üreticisi Türkiye'de ise zeytin yapraklarından elde edilen oleuropein bileşiği uluslararası pazarda kilogram başına 80 ila 300 dolar arasında alıcı buluyor. İspanya, zeytin yaprağını işleyerek kalp sağlığı için değerli oleuropein molekülünü kilosu 80 ila 300 dolardan satıyor.
Nar kabuğundaki antioksidan miktarı meyvenin kendisinden 5 ila 10 kat, fındık zarının antioksidan kapasitesi ise fındığın 100 katı olması, tarımsal yan ürünlerin taşıdığı katma değeri ortaya koyuyor.
İncir Sütü Enzimi 50 Bin Dolar
Türkiye'nin önemli üreticileri arasında yer aldığı incir ve kekik de benzer fırsatlar sunuyor. İncir çekirdeği, Omega-3 yağ asitleri ve E vitamini bakımından zengin yapısıyla öne çıkarken, incir sütünden elde edilen ficin enziminin ton başına piyasa değeri yaklaşık 50 bin dolara ulaşıyor. Dünyanın en büyük kekik üreticisi olan Türkiye, ürünü baharat olarak kilogramı 2-4 dolar seviyesinden ihraç ederken, aynı bitkiden elde edilen karvakrol bileşiğinin kilogram fiyatı 500 dolardan başlıyor.
1,5 Milyon Kişiye Yeni İstihdam
Can Kayacılar, atıkların yüzde 5'i dönüştürüldüğünde dahi yıllık 8,5-17 milyar dolarlık brüt gelir sağlanacağına dikkat çekerek, 'Tamamı değerlendirildiğinde çarpan etkisiyle birlikte GSYH'ye 50-120 milyar dolarlık katkı ve 1,5 milyon yeni istihdam anlamına geliyor. Kişi başı milli gelire beklenen katkı 150-250 dolar; kırsalda ise çok daha yüksek' dedi. Kayacılar'a göre, Türkiye'nin bu potansiyeli ekonomiye kazandırmasının önündeki en önemli engeller arasında biyo-rafinaj tesislerinin yetersizliği, ileri ekstraksiyon teknolojilerinin sınırlı olması ve üretici-sanayi iş birliğinin istenilen seviyeye ulaşamaması gösterilebilir.
Hayvan Yemi Yaptıklarımızı Sonradan İthal Ediyoruz
İtalya üzüm cibresini kozmetik ve nutrasötik ürünlere dönüştürürken, Hollanda patates atıklarından protein izolasyonunda dünya liderleri arasında bulunuyor. Brezilya şeker kamışı küspesinden hem biyoethanol hem de biyoplastik üretiyor. Çin'de biyoüretim sektörünün büyüklüğü 155 milyar dolara ulaşırken, Türkiye'de yaklaşık 750 milyon dolarlık takviye edici gıda pazarında kullanılan hammaddelerin önemli bölümü hâlen ithalatla karşılanıyor. Edremit Ticaret Odası Başkanı Ahmet Çetin, 'Zeytin, sıfır atığa en uygun bitkilerden bir tanesi. Yaprağından çay yapabiliyorsunuz, zeytin çekirdeğinden, pirinadan ürün elde edebiliyorsunuz. Ağacından çıkan prina ve karasuya kadar tüm yan ürünleri aslında kendisinden çok daha yüksek katma değerli moleküller barındırıyor' dedi.
Yeni İhracat Alanı İçin Fırsat
Köklü Zeytincilik Yönetim Kurulu Başkanı Mustafa Kürlek ise ülkemizin potansiyelini şöyle özetledi: 'Zeytin yaprağından elde edilen oleuropein gibi doğal bileşenler; gıda, kozmetik, ilaç ve nutrasötik sektörlerinde yüksek talep görüyor. Pirina, çekirdek ve budama artıkları da enerji, biyomalzeme ve doğal ekstrakt üretiminde önemli potansiyele sahip. Nar kabuğu, fındık zarı ve diğer tarımsal yan ürünler doğru teknolojiyle ülkemize yeni bir ihracat kalemi kazandırabilecek değere sahip. Türkiye'nin tarımsal zenginliği, tüm ürünlerin tamamını değerlendirebilme becerisinde yatıyor.'
