Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre dünyada 55 milyondan fazla kişi demans yani bunama sorunu yaşıyor. Nüfusun yaşlanmasıyla bu sayının hızla artması ve 2050'ye kadar 139 milyona ulaşması bekleniyor. Demans, sadece unutkanlık değil; hafıza, dikkat, dil, karar verme ve günlük yaşam becerilerini etkileyerek bağımsızlığı kaybettiren klinik bir sendrom. Hastalar ve bakım verenler için yaşam kalitesini ciddi şekilde düşürebiliyor.
Yaz aylarında demans riskini artıran etkenler
Nöroloji Uzmanı Dr. Fikri Halaçoğlu, yaz aylarında yaşam alışkanlıklarındaki bazı hataların demans riskini artırabileceği uyarısında bulundu. Dr. Halaçoğlu, "Yaz mevsiminde demans riskini artıran en önemli iki etken vücudun susuz kalması ve tansiyon dalgalanmalarıdır. Bu nedenle susama hissini beklemeden bol su tüketilmesi ve yüksek tansiyon hastalarının kan basıncını düzenli olarak kontrol etmeleri son derece önemlidir" dedi. Değiştirilebilir risk faktörlerinin hedeflenmesiyle demans vakalarının yaklaşık yüzde 40'ının önlenebileceğini veya geciktirilebileceğini vurguladı.
Susuz kalmanın etkisi
Dr. Halaçoğlu, yaz aylarında sık tekrarlayan veya ciddi susuzluğun özellikle ileri yaştakilerde demans açısından önemli risk oluşturduğunu belirtti. "Vücudun susuz kalması; idrar yolu enfeksiyonu, elektrolit bozukluğu, uyku bölünmesi ve tansiyon düzensizliği yoluyla zihinsel performansı hızla bozabilir. Bu durum mevcut bilişsel kırılganlığı görünür hale getirir, deliryumu tetikleyebilir ve damar sağlığını olumsuz etkileyerek beyin rezervini azaltır. Sonuçta başta vasküler demans olmak üzere Alzheimer tip demans riski artar" dedi. Önlem olarak, güneş ışınlarının yoğun olduğu 11.00-16.00 saatlerinde dışarı çıkmamak, susamayı beklemeden su içmek, koyu idrar, ateş ve ani dalgınlık durumunda sağlık kuruluşuna başvurmak gerekiyor.
Yüksek tansiyon ve diyabet
Aşırı sıcaklar, yetersiz sıvı tüketimi ve tansiyon ilaçlarının düzensiz kullanımı kan basıncında dalgalanmalara yol açıyor. Kontrol altına alınamayan hipertansiyon, beyinde küçük damar hastalığı, kalp krizi ve beyin iletişim ağında hasar riskini artırıyor. Bu hasarlar hem vasküler demans hem de Alzheimer için ek yük oluşturuyor. Diyabet ise uzun süre yüksek kan şekeriyle beyin damarlarında hasar, inflamasyon ve insülin direnci yoluyla bilişsel gerileme riskini artırıyor. Özellikle hipertansiyon ve obeziteyle birlikte görüldüğünde risk yükseliyor. Metabolik sendrom da benzer mekanizmalarla demans riskini artırabiliyor.
Sağlıksız beslenme ve hareketsizlik
Doymuş yağ, aşırı tuz, şekerli içecekler ve işlenmiş gıdalar; obezite, insülin direnci, hipertansiyon ve ateroskleroz gelişimini kolaylaştırarak beyin ve damar sağlığını olumsuz etkiliyor. Kronik inflamasyon ve oksidatif stres sinir hücrelerine zarar veriyor. Yaz aylarında yüksek kalorili beslenme, dondurma ve şekerli içecek tüketimi ile geç saatte yemek yemek olumsuz etki yapıyor. Akdeniz tipi beslenme modeli (sebze, meyve, baklagiller, tam tahıllar, balık, kuruyemiş, zeytinyağı) öneriliyor. Hareketsizlik ise obezite, diyabet, hipertansiyon ve depresyon yoluyla demans riskini artırıyor. Sıcak hava nedeniyle ileri yaştakiler yürüyüşten kaçınabiliyor; sabah erken veya akşam serin saatlerde orta şiddette fiziksel aktivite hedeflenmeli.
Sigara, alkol ve duyusal kayıplar
Sigara damar iç yüzeyini bozarak beyne kan akışını azaltıyor ve damar tıkanıklığına bağlı bilişsel gerileme riskini yükseltiyor. Alkol ise beyinde toksik etki oluşturuyor; uyku bozukluğu ve B vitamini eksikliği yoluyla bilişsel işlevleri bozuyor. İşitme ve görme kaybı da beyne ulaşan uyaranları azaltarak bilişsel rezervi zayıflatıyor. Dr. Halaçoğlu, "İşitme kaybı yaşayan kişiler sosyal ortamlardan uzaklaşarak yalnızlaşabilir, bilişsel rezerv zayıflar. Görme kaybı da günlük aktiviteleri ve zihinsel uyarımı azaltır" uyarısında bulundu. Rutin kontroller, sosyal hayattan çekilmeme ve zihinsel aktiviteler öneriliyor.
Uyku bozukluğu
Yaz aylarında yüksek sıcaklık ve nem uyku kalitesini bozuyor. Kronik uykusuzluk ve uyku apnesi; dikkat, bellek ve yürütücü işlevleri olumsuz etkiliyor. Ayrıca depresyon, anksiyete ve beyin damar hastalıkları riskini artırarak demans gelişimine katkıda bulunuyor. Her gün aynı saatte uyuyup uyanmak, yatak odasını serin, karanlık ve sessiz tutmak, horlama veya nefes durması gibi sorunlarda uzmana başvurmak önem taşıyor.
