Bitlis'in Tatvan ilçesinde bulunan Por Kalderası'nda keşfedilen yeni bir çan çiçeği türü, bilim dünyasına kazandırıldı. Ege Üniversitesi ve Bitlis Eren Üniversitesi araştırmacılarının ortak çalışmaları sonucu tanımlanan bitki, 'Campanula porensis' (Por çanı) adıyla literatüre girdi.
Keşif süreci
Bitlis Eren Üniversitesi'nden Doç. Dr. İbrahim Demir ve Muhammed Ölekli, Bilimsel Araştırma Projesi kapsamında yürüttükleri arazi çalışmaları sırasında İncekaya (Por) Kalderası'nda farklı bir çan çiçeği türüyle karşılaştı. Yeni bir tür olabileceğini düşünen ekip, Ege Üniversitesi Botanik Bahçesi ve Herbaryum Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü Prof. Dr. Hasan Yıldırım'a başvurdu. Yıldırım'ın yaptığı detaylı morfolojik ve taksonomik incelemeler sonucunda, bitkinin bilim dünyası için yeni bir tür olduğu kesinleşti.
Bilimsel yayın
Elde edilen verilerle tür tanımı, botanik alanında uluslararası otorite kabul edilen Phytotaxa dergisinde yayımlandı. Bitkiye 'Campanula porensis' bilimsel adı verilirken, Türkçe 'Por çanı' olarak adlandırıldı.
Özellikleri ve yayılışı
İncekaya Kalderası içindeki mağara girişleri ve dik volkanik kaya duvarlarında tespit edilen bitki, Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) kriterlerine göre 'hassas' kategorisinde değerlendiriliyor. Prof. Dr. Hasan Yıldırım, bitkinin yakın akrabalarından çiçek, yaprak ve tüy özellikleriyle ayrıldığını belirterek, şunları kaydetti:
"Bu tür endemik olup dünyada sadece Por Kalderası'nda bulunuyor. Mağara kovuklarının nemli iç kısımlarında yayılış gösteriyor ve sulak alanlarda kayadan aşağı sarkar şekilde gölgelik alanları tercih ediyor. Laciverte yakın renklerde çiçeklere sahip, süs potansiyeli yüksek bir tür. Yapılan çalışmalarda yaklaşık 450-500 kök kadar yayılışa sahip olduğu tespit edildi. Yani dünyadaki toplam sayısı oldukça nadir."
Koruma çalışmaları
Yıldırım, alanda doğrudan insan etkisi veya aşırı otlatma bulunmadığını ancak küresel iklim krizinin sulak ve gölgelik habitatları olumsuz etkilediğini vurguladı. Bitkinin yok olma tehlikesine karşı yerel yönetimler, üniversiteler ve bakanlık işbirliğiyle acil koruma çalışmaları başlatılması gerektiğini ifade etti.
Süs bitkisi potansiyeli
Bitkinin süs bitkisi potansiyeline dikkat çeken Yıldırım, "Dünyada yaklaşık 450 çan çiçeği türü var. Türkiye'de ise 140 tür bulunuyor ve bunların 72'si endemik. Süs bitkisi potansiyeli olan bu bitkilerin zarar vermeden üretilip kültüre alınması, ülke ekonomisine önemli katkı sağlayacaktır" dedi.
Yeni türün tip örneği Ege Üniversitesi Herbaryumu'nda, eş örnekleri ise Ege Üniversitesi ve Bitlis Eren Üniversitesi Herbaryumu'nda muhafaza ediliyor.
