Minareler sadece mimari birer unsur değildir; tevhidi göğe doğru haykıran şehadet parmaklarıdır. Ezan da bağımsızlığın, özgürlüğün ve İslâm kimliğinin sembolüdür. Namaz, hicretten önce Mekke’de farz kılınmıştı. Ancak o günlerde Müslümanların ibadetlerini açıkça yerine getirmeleri mümkün değildi. Müşriklerin baskısı sebebiyle kimi zaman Erkam b. Ebi’l-Erkam’ın evinde gizlice bir araya geliyor, çoğu zaman da namazlarını sessizlik içinde eda ediyorlardı. Henüz bir mescitleri yoktu; dolayısıyla insanları topluca namaza çağıracak bir vasıtaya da ihtiyaç duyulmuyordu. Çünkü böyle bir çağrı, Müslümanların can güvenliğini tehlikeye atabilirdi.
Hicretle Yeni Bir Dönem
Hicretle birlikte Medine’de yeni bir dönem başladı. Resûlullah (sav) ve ashabı burada sadece yeni bir şehir değil, iman üzerine yükselen yeni bir toplum inşa ediyordu. Bu toplumun ilk eserlerinden biri de Mescid-i Nebevî oldu. Toprak zemini ve hurma dallarıyla gölgelendirilen sade yapısıyla mescit, sadece namaz kılınan bir yer değil; istişarenin, kardeşliğin, eğitimin ve devlet yönetiminin merkeziydi. Fakat yeni bir ihtiyaç kendisini hissettiriyordu: Müminler namaz vakti geldiğinde nasıl haberdar edilecekti?
Aranan Çağrı
Ashabın gündemindeki en önemli meselelerden biri artık buydu. Namaz vakitlerini haber verecek ortak bir işaret aranıyordu. Yapılan istişarelerde Hristiyanların kullandığı çan, Yahudilerin borusu hatta Mecusilerin ateş yakma geleneği bile teklif edildi. Ancak Allah Resûlü (sav) ve sahabe, başka dinlere ait sembollerin İslam toplumunu temsil etmeyeceği kanaatindeydi. Hz. Ömer (ra), “Namaza çağıracak birini görevlendirseniz” teklifinde bulundu. Bunun üzerine Resûlullah (sav), Bilâl-i Habeşî’ye insanları namaza çağırmasını emretti. Bir süre Medine sokaklarında “es-Salâh, es-Salâh!” nidaları yükseldi. Ancak Müslümanların sayısı arttıkça bunun yeterli olmadığı görüldü. Ashabın gönlünde artık tek bir arzu vardı: İslam’a mahsus, başka hiçbir dine benzemeyen bir davet...
İlâhî Lütuf: Abdullah b. Zeyd'in Rüyası
Bir gün yapılan istişare toplantısından sonuç çıkmamıştı. Resûlullah’ın (sav) bu mesele üzerinde ne kadar düşündüğünü gören Abdullah b. Zeyd (ra), eve büyük bir hüzünle döndü. Yemek yemeye dahi gönlü razı olmadı ve dinlenmek üzere uzandı. O gece gördüğü rüya, İslam tarihinin dönüm noktalarından biri olacaktı. Rüyasında elinde çan taşıyan bir kişiye rastladı ve onu satın almak istedi. Adam, “Sana bundan daha hayırlısını öğreteyim mi?” diyerek ezanın bugün de okunan lafızlarını tek tek öğretti. Sabah olur olmaz Resûlullah’ın huzuruna koşan Abdullah b. Zeyd (ra), gördüğü rüyayı heyecanla anlattı. Allah Resûlü (sav) onu dikkatle dinledikten sonra şu tarihi cümleyi söyledi: “Bu, inşallah hak bir rüyadır.” Ardından Bilâl-i Habeşî’yi çağırdı ve “Bilâl ile birlikte kalk. Çünkü onun sesi seninkinden daha gürdür. Bu sözleri ona öğret; insanları bunlarla namaza çağırsın” buyurdu. Böylece ezan ümmete emanet edilmiş oldu.
Aynı Rüyayı Gören Bir Başka Sahâbî
Bilâl (ra) ilk ezanı okumaya başladığında Medine sokaklarında yankılanan bu ses, sadece bir davet değil, yepyeni bir medeniyetin ilanıydı. Tam bu sırada Hz. Ömer (ra), büyük bir heyecanla Resûlullah’ın huzuruna geldi. “Ey Allah’ın Resûlü! Seni hak ile gönderen Allah’a yemin ederim ki ben de bu sözleri rüyamda gördüm.” Bunun üzerine Allah Resûlü (sav), Allah’a hamd etti. Böylece Abdullah b. Zeyd’in rüyası, Hz. Ömer’in gördüğü aynı rüya ile de desteklenmiş oldu. Bazı rivayetlerde Cebrâil’in bu uygulamayı vahiy ile teyit ettiği de nakledilmiştir.
İlk Müezzin: Bilâl-i Habeşî
İlk ezanı okumak şerefi Bilâl b. Rebâh’a (ra) nasip oldu. Bir zamanlar sadece “Rabbim Allah’tır.” dediği için kızgın çöl kumlarına yatırılan, üzerine ağır taşlar konulan Habeşli köle Bilâl, artık İslam’ın ilk müezziniydi. Onun güçlü ve etkileyici sesiyle Medine semalarında ilk defa şu çağrı yükseldi: Allah en büyüktür... Şahitlik ederim ki Allah’tan başka ilâh yoktur... Şahitlik ederim ki Muhammed Allah’ın Resûlüdür... Haydi namaza... Haydi kurtuluşa... O sabah yükselen ses yalnız Medine’ye değil, asırlar boyunca bütün İslam coğrafyasına ulaşacak kutlu bir çağrının başlangıcı oldu.
Ezan Bir Davetten Daha Fazlasıdır
Kur’an-ı Kerim’de Yüce Allah, “Namaza çağırdığınız zaman...” (Mâide, 58) buyurarak ezana işaret etmiş; böylece bu çağrı ilâhî kelâm tarafından da tasdik edilmiştir. Ezan, yalnızca namaz vaktini bildiren bir duyuru değildir. Her okunuşunda tevhidi ilan eder, Hz. Muhammed’in (sav) risaletini haykırır ve insanlığı felaha davet eder. Bu sebeple Resûlullah (sav), yolculukta bulunan sahabelerine bile, “Yola çıktığınızda namaz vakti gelince ezan okuyun, sonra kamet getirin” buyurmuş; Ebû Saîd el-Hudrî (ra) ise Resûlullah’tan şu müjdeyi nakletmiştir: “Müezzinin sesinin ulaştığı yere kadar insan, cin ve diğer bütün varlıklar kıyamet günü onun lehine şahitlik eder.” Ezanın duyulmadığı yerde bile okunmasının tavsiye edilmesi, onun sadece insanları toplamak için değil, Allah’ın adını yeryüzünde ilan etmek için meşru kılındığını göstermektedir.
Minareler: Göğe Kalkan Şehadet Parmakları
İlk yıllarda Bilâl (ra), Neccâroğullarına ait bir evin damına çıkarak ezan okuyordu. Daha sonra Mescid-i Nebevi’de bunun için yüksek bir yer yapıldı. Asırlar içinde bu uygulama, minarelerin doğmasına vesile oldu. Bugün minareler sadece mimari bir unsur değildir; bulundukları beldede İslam’ın yaşandığını ilan eden sembollerdir. Göğe doğru yükselen her minare, adeta tevhidi gösteren bir şehadet parmağı gibi semaya uzanır.
Kıyamete Kadar Sürecek Çağrı
Resûlullah (sav), cemaatin önemini anlatırken şöyle buyurmuştur: “Bir köyde üç kişi bulunur da ezan okunmaz ve namaz kılınmazsa şeytan onlara musallat olur. Cemaatten ayrılmayın. Çünkü sürüden ayrılanı kurt kapar.” Bu hadis, ezanın sadece namazın başlangıcı olmadığını; Müslümanları aynı safta buluşturan, birlik ve kardeşliği diri tutan bir şiar olduğunu göstermektedir. Nitekim Mehmet Akif Ersoy’un İstiklâl Marşı’ndaki, “Bu ezanlar ki şehadetleri dinin temeli, Ebedî yurdumun üstünde benim inlemeli.” mısraları da, ezanın aynı zamanda bağımsızlığın, özgürlüğün ve İslam kimliğinin sembolü olduğunu ifade eder. İlk kez Bilâl-i Habeşî’nin sesiyle Medine semalarında yankılanan bu kutlu davet, bugün de yeryüzünün dört bir yanında aynı lafızlarla okunmaya devam ediyor. Her “Allahu Ekber” sedası, asırları aşarak insanlığı Allah’ın birliğine, kulluğa ve kurtuluşa çağırmayı sürdürüyor. Bu yönüyle ezan, yalnızca namazın habercisi değil; İslam medeniyetinin yaşayan en güçlü sembollerinden biri olmayı kıyamete kadar devam ettirecektir.
