15 Temmuz darbe girişiminin üzerinden tam 10 yıl geçti. Bu süre içinde her biri meseleyi farklı açılardan ele alan pek çok kitap yazıldı. En çok da yakınlarının anlatımıyla şehitlerin öyküleri ölümsüzleştirildi. O gece ne olduğunu anlamak için başvurulacak yeterince inceleme, araştırma ve tanıklık içeren kaynak var. Peki ya edebiyatın tanıklığı? Darbe girişiminin 10. yılında, edebiyattan araştırma ve incelemeye 15 Temmuz kitaplığını derledik.
Edebiyatın Tanıklığı: Şiirden Romana
Tarihsel kırılmaların, toplumsal travmaların ve hatta bireysel çıkmazların süzgeçten geçtiği en güvenli liman her zaman edebiyat olmuştur. Romanlar, şiirler ve denemeler yalnızca yazıldıkları dönemi anlatmakla kalmaz; o dönemin insanının ne hissettiğini, nelere direndiğini ve hangi idealler uğruna mücadele ettiğini gelecek nesillere aktaran belge niteliği taşır. Bu durumu en iyi özetleyen isimlerden biri olan Yaşar Kemal, edebiyatın birleştirici ve değiştirici gücüne vurgu yaparak şöyle der: “Edebiyat, özellikle roman bir insanı, başka bir insanı anlamaya götüren en kestirme, en güçlü yoldur.”
İlk dile gelen şiir oldu. Cevat Akkanat editörlüğünde hazırlanan “Darbeye Direnen Şiirler” kitabında 197 direniş şiiri, 15 Temmuz’dan üç ay sonra bir araya getirildi. İbrahim Tenekeci, Mustafa Akar, İsmail Kılıçarslan, Ebubekir Eroğlu, Adem Turan ve Cahit Koytak gibi isimlerin yer aldığı şiir antolojisinde, Türkçe orijinallerinin yanında Arapça ve İngilizce tercümeleri de bulunuyor.
Öykü ve Roman: Hikâyeleştirilen Direniş
Şiirin peşini öykü takip etti. Zeynep Delav editörlüğünde hazırlanan “Yekpare Demokrasi: Darbe Öyküleri Antolojisi”nde, 12 öykü metni darbe girişiminin yaşandığı yıl kitap haline getirildi. Bülent Ata, Cihan Aktaş, Çiğdem Tavkul, Feridun Andaç, Güzide Ertürk, Hale Sert, Kudret Ayşe Yılmaz, Sadık Yemni, Sedat Demir, Sibel Eraslan ve Yıldız Ramazanoğlu gibi yazarların kaleme aldığı öyküler, 15 Temmuz’a edebi açıdan bir bakış sunuyor. Bununla birlikte Adil Karagöz’ün “15 Temmuz’un 15 Hikâyesi” de o gece sokaklara dökülen veya yakınlarını kaybeden 15 farklı vatandaşın yaşadıklarını hikâye üslubuyla anlatan ilk eserlerden oldu.
Romanın biraz daha fazla zamana ihtiyacı vardı. Ancak Bahadır Yenişehirlioğlu “Kara Güneş” ve Safiye Çetinkaya “Asrın İhaneti”ni 2016’da yayımladı. Harun Çolak “Yarım Aşklar Ülkesi”, Yusuf Dursun “Bir Destandır 15 Temmuz” ve Süleyman Dama “Hedef 2071” adlı romanlarını 2017’ye yetiştirdi. Ali Erkan Kavaklı ve Hüseyin Okur’un aynı isimde yazdığı “15 Temmuz Diriliş Destanı” romanları ise, o karanlık gecenin nasıl bir diriliş ve demokrasi destanına dönüştüğünü edebi bir dille anlattı. 15 Temmuz Derneği ve Okur Kitaplığı iş birliğiyle hazırlanan “251 Mektup-15 Temmuz Şehitlerine Mektuplar” kitabı da edebi metinler arasında sayılabilir. Kitap, 15 Temmuz şehit ailelerinden, gazeteciler, yazarlar ve akademisyenlerden alınan mektuplarla 251 şehit için bir saygı duruşu niteliğinde.
Tanıklıklar ve Araştırmalar
Esasında 15 Temmuz’la ilgili birçok kitap ilk yıllarda kaleme alındı. Belki o duygular unutulmasın, yaşananlar unutturulmasın diye henüz sokaklarda 15 Temmuz nöbetleri devam ederken eli kalem tutanlar tanıklardan ve şehit yakınlarından dinlediklerini yazdı. Bunlardan neredeyse ilki Erdem Yayınları’ndan çıkan “Okçular Tepesi-15 Temmuz Kahramanları’nın Hikâyeleri” kitabıydı. Gülcan Tezcan, Halil İbrahim İzgi ve Turgay Bakırtaş editörlüğünde hazırlanan kitapta, Şehitler Köprüsü, Çengelköy, Saraçhane ve Atatürk Havalimanı gibi noktalarda vatan savunmasına katılan vatandaşların tanıklıkları anlatıldı.
Nebi Miş, Serdar Gülener, İpek Coşkun, Hazal Duran ve M. Erkut Ayvaz’ın hazırladığı “Demokrasi Nöbetleri-Toplumsal Algıda 15 Temmuz Darbe Girişimi” kitabı, darbe girişimi sonrası demokrasi nöbetlerine katılanlarla yapılan mülakatlardan oluşuyor. Seta Yayınları’ndan çıkan kitap, 18 Temmuz-10 Ağustos tarihleri arasında demokrasi nöbetlerine katılan 176 kişi ile gerçekleştirilen saha araştırmasının bulgularını içeriyor. Cumhurbaşkanlığı Kurumsal İletişim Başkanlığı’nca İngilizce ve Türkçe hazırlanan “10 Soruda 15 Temmuz Darbe Girişimi ve Fetullahçı Terör Örgütü” kitabında ise darbeye giden süreç, 15 Temmuz gecesi yaşananlar ve FETÖ’nün gerçek yüzü anlatılıyor.
Hafızayı Taze Tutmak İçin Diğer Eserler
15 Temmuz konusunda hafızayı taze tutmak için o geceyi, öncesini ve sonrasını anlatan araştırma, inceleme ve tanıklık kitaplarına başvurmak önemli. Mustafa Şentop’un “Bir Dönemin Sonu-28 Şubat’tan 15 Temmuz’a”, Fahrettin Altun ve Burhanettin Duran’ın “Milletin Zaferi 15 Temmuz”, Burhanettin Duran ve Cem Duran Uzun’un “15 Temmuz Sonrası Türkiye-Siyaset, Hukuk, Dış Politika, Güvenlik”, Fahrettin Altun, Mehmet Akif Memmi ve İsmail Çağlar’ın “15 Temmuz’da Medya: Darbe ve Direnişin Mecrası” ile Nil Gülsüm’ün “Net Duruş 15 Temmuz Röportajları” kitapları, o direniş gecesine çok boyutlu bakmayı sağlıyor.
Lamia Levent Abul’un “Kadın Gözüyle 15 Temmuz: Bayrağımızı, Abdestimizi Alıp Çıktık” kitabı, darbe gecesini Türk kadınlarının gözünden ve manevi perspektiften anlatıyor. Gazeteci Hande Fırat, “24 Saat-15 Temmuz’un Kamera Arkası”nda bir haberci olarak 24 saatte yaşadıklarını aktardı. Kazım Yurdakul “Milletin Darbesi 15 Temmuz” ile halkın kahramanlık hikâyesini, Saygı Öztürk “Kod Adı Mürted: Tanıklar İfadeler ve Belgeler Işığında 15 Temmuz” ile ihanet gecesini değerlendirdi. Abdülkadir Selvi de “Darbeye Geçit Yok” kitabında bakanlar, milletvekilleri, emniyet müdürleri ve şehit aileleriyle konuşarak 15 Temmuz’un hikâyesini yazdı.
Farklı Perspektifler: Din, Psikoloji ve Tarih
Yavuz Bahadıroğlu “Tapınak Şövalyeleri’nden 15 Temmuz’a Kumpas Tarihi” ile kumpasların perde arkasını anlatırken, Hekimoğlu İsmail “Müslüman Darbeci Olamaz” kitabında FETÖ yapılanmasının İslam inancıyla bağdaşamayacağını vurguladı. Prof. Dr. Kemal Sayar’ın “Karanlıkta Görmek” kitabı, toplumsal travmayla başa çıkmayı ele alırken, Fatih Ertugay’ın “15 Temmuz Darbe Girişimi Hatırladıklarımız ve Hatırlayacaklarımız: Biz Korkmadık, Kaçmadık Baba” adlı 388 sayfalık araştırması süreci toplumsal hafıza perspektifinden inceledi. Avukat Hüseyin Aydın’ın “Asırlık Gece-Belgeler ve Deliller Işığında 15 Temmuz Darbe Girişimi” kitabı, belge, delil, ifade ve mahkeme tutanaklarıyla darbenin nasıl tasarlandığını ve icra edildiğini gözler önüne seriyor.
Diyanet İşleri Başkanlığı’nın “Kendi Dilinden FETÖ: Örgütlü Bir Din İstismarı” kitabı, FETÖ’nün dine verdiği zararı ele alırken, Nedim Şener “Kahraman Hainler” ve “Şeytanın Kara Kutusu” kitaplarında FETÖ’nün TSK ve Emniyet içindeki yapılanmasını anlattı. Fatih Çıtlak ise “Küfür Fedaisi” kitabıyla 15 Temmuz’a Mesnevi’den bakarak, meseleyi siyasi bir darbe değil, insanın zihnini ve inancını hedef alan bir hareket olarak değerlendirdi.
Çocuklara Anlatmak: Masallar ve Hikâyeler
15 Temmuz’u çocuklara anlatmak hiç kolay değil ama en büyük sorumluluk. Kübra Gülşah’ın “Kim Tutar Bizi!” kitabı, masal türünde çocuklara 15 Temmuz’u hissettirmeyi amaçlıyor. İrfan Gürkan Çelebi “Korkma Sönmez!..” ile, Ahmet Mercan “Benim Ülkem” ile, Gözde Dinçer ise resimli hikâye kitabı “15 Temmuz’da Çocuk Olmak, Zafer Türk’ün Günlüğü” ile darbe girişimini çocukların anlayabileceği dille anlattı.
