Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), bu yılki konferansında 193 Sayılı Platform Ekonomisinde İnsana Yakışır İş Sözleşmesi'ni kabul ederek dünya genelinde milyonlarca platform çalışanı için küresel standartları belirledi. Türkiye'de yüz binlerce kişiyi ilgilendiren sözleşme, işçi, işveren ve hükümet temsilcilerinin oybirliğiyle kabul edildi. Sözleşme, en az iki ülke tarafından onaylandıktan sonra yürürlüğe girecek ve onaylayan ülkelerde uygulanmaya başlanacak.
Platform Çalışanı Kimdir?
Dijital platformlar, uygulamalar ve çevrimiçi aracılar üzerinden iş alan, hizmet sunan veya gelir elde eden herkes sözleşme kapsamına giriyor. Yemek ve hızlı teslimat kuryeleri, motokuryeler, ev ve bakım hizmeti verenler, elektronik ticaret dağıtım çalışanları, kargo ve lojistik dağıtıcıları, şehir içi yolcu taşıyan sürücüler ile evden veya uzaktan dijital hizmet sağlayanlar platform çalışanı olarak kabul ediliyor.
Mevcut Sorunlar ve Sözleşmenin Amacı
Platform çalışanları şu anda iş ve gelir güvencesinden yoksun, sosyal güvenlik hakları bulunmuyor, iş sağlığı ve güvenliği riski altında çalışıyor ve tek taraflı sözleşme değişiklikleri gibi keyfiliklerle karşı karşıya kalıyor. Çalışma statüleri konusunda belirsizlik var; kimi işçi, kimi kendi adına çalışan esnaf gibi muamele görüyor. ILO, bu sorunları çözmek ve teknolojik yeniliklerin işçi hakları, adil rekabet ve sürdürülebilir ekonomik büyüme ile birlikte ilerlemesini sağlamak için küresel bir çerçeve oluşturmayı hedefliyor.
Sözleşme Kimleri Kapsıyor?
Sözleşme, istihdam ilişkisi içinde olup olmadıklarına bakılmaksızın, serbest çalışanlar da dahil olmak üzere tüm dijital platform çalışanları için geçerli. Hem mekân bazlı (örneğin, teslimat kuryeleri) hem de çevrimiçi platform çalışmalarını (örneğin, uzaktan dijital hizmetler) kapsıyor.
Her Platform Çalışanı İşçi Olmak Zorunda Değil
Sözleşme, tüm platform çalışanlarının işçi olarak sınıflandırılmasını zorunlu kılmıyor. Bunun yerine, üye devletlerin istihdam statüsünün doğru belirlenmesi için önlemler almasını öngörüyor. Sözleşme, serbest meslek sahibi olmayı veya platform üzerinden çalışmayı yasaklamıyor; amacı, çalışanların statülerinden bağımsız olarak uygun hak ve korumalardan yararlanmasını sağlamak.
Sözleşmenin Sağladığı Haklar ve Korumalar
Sözleşme geniş bir yelpazedeki konuları ele alıyor:
- Çalışma hayatındaki temel ilkeler ve haklar
- İş sağlığı ve güvenliği
- Şiddet ve tacizle mücadele
- İnsana yakışır iş fırsatlarının teşviki
- Ücret ve ödeme düzenlemeleri
- Sosyal güvenlik
- Algoritmalara dayalı otomatik sistemlerin etkisi
- Veri koruma ve gizlilik
- Askıya alma, devre dışı bırakma ve sonlandırma işlemlerine karşı koruma
- Göçmenlerin ve mültecilerin korunması
- Adalete erişim
Algoritma ve Yapay Zekâ Koruması
Sözleşme, otomatik karar alma sistemleri de dahil olmak üzere algoritmalara dayalı sistemlerin kullanımının çalışanlar üzerindeki etkisine ilişkin hükümler içeriyor. Şeffaflık, güvenceler ve inceleme mekanizmalarına erişim teşvik ediliyor. Yapay zekâya doğrudan atıfta bulunmasa da, işi izlemek, değerlendirmek veya işle ilgili kararlar üretmek için kullanılan otomatik sistemler için geçerli.
Sınır Ötesi Faaliyetler ve Uygulama
Sözleşme, dijital iş gücü platformlarının genellikle sınır ötesi faaliyet gösterdiğini ve aracılar içerebileceğini kabul ediyor. Bu nedenle, üye devletler kendi topraklarında faaliyet gösteren platformlar ve aracılar için sözleşmeyi uygulamak ve sorumlulukları netleştirmek zorunda. Ayrıca, kendi topraklarında çalışan dijital platform işçileri için de sözleşme hükümleri geçerli. Üye devletler arası işbirliği özellikle önem taşıyor.
Mevcut Haklar Azalmayacak
Sözleşme, çalışan olarak sınıflandırılan dijital platform çalışanlarının mevcut haklarını azaltmıyor. Aksine, algoritmik yönetim ve veri koruma gibi alanlarda ek korumalar getiriyor. Sözleşme, dijital platform çalışanlarına sağlanan korumanın, aynı statüdeki diğer çalışanlara verilen korumadan daha az elverişli olmamasını sağlamayı amaçlıyor.
Esneklik Azalacak mı?
Sözleşmenin amacı esnekliği azaltmak değil. Üye devletlere önemli ölçüde esneklik sağlanıyor, ancak esnekliğe işçiler için uygun haklar, korumalar ve güvenceler eşlik etmesi gerekiyor.
Yürürlük ve Uygulama
Sözleşme, tüm ILO sözleşmeleri gibi yalnızca onaylayan üye devletler için bağlayıcı. Onaylandıktan sonra, her ülke kendi hukuk sistemine uygun olarak ulusal yasalar, yönetmelikler, politikalar veya toplu sözleşmeler yoluyla uygulayacak. Türkiye'nin sözleşmeyi onaylamasının ardından mevzuatta gerekli değişiklikler yapılacak.
