Kırım Savaşı'nın Unutulan Şehitleri: Liverpool'daki Türk Mezarlığının 170 Yıllık Hikayesi
Osmanlı İmparatorluğu ile Rus Çarlığı arasında 1853-1856 yıllarında gerçekleşen Kırım Savaşı, tarihin en önemli çatışmalarından biri olarak kayıtlara geçti. Savaşın kritik dönemlerinden biri olan Sinop Baskını'nda Rus donanmasının Osmanlı'ya ait 12 gemiyi batırmasının ardından, Osmanlı Devleti elinde kalan gemileri modernize etme kararı aldı. Bu kapsamda, bazı gemilerin buharlı sisteme dönüştürülmesi planlandı.
Geyvanı Bahri'nin Liverpool Yolculuğu ve Salgın Felaketi
Modernizasyon çalışmaları için, Osmanlı donanmasının en büyük fırkateynlerinden biri olan 164 metrelik Geyvanı Bahri seçildi. Kırım Savaşı'nda müttefik olan İngiltere'nin Liverpool kentine gönderilen gemi, 360 mürettebatıyla birlikte 17 Haziran 1856 tarihinde Liverpool limanına demir attı. Ancak, dönemin denizcilerinin kaderi olan salgın hastalıklar, bu uzak diyarda Türk leventlerini buldu.
Liverpool yerel gazetelerinin verdiği bilgilere göre, gemideki ilk kurban 30 yaşlarındaki Hasan Mehmed oldu. Ülkesinden binlerce kilometre uzakta şehit düşen Hasan Mehmed, Liverpool Nekropolisi adlı mezarlıkta İslami usullere göre cenaze namazı kılınarak defnedildi. Geminin 8 Mayıs 1857'ye kadar Liverpool'da kaldığı süre içerisinde, 1'i subay olmak üzere toplam 28 asker daha salgın hastalıklara yenik düştü.
Unutulan Bir Şehitliğin Doğuşu
Şehit olan tüm askerler, Osmanlı Devleti tarafından satın alınan bir alanda Hasan Mehmed'in yanına defnedildi. Böylece Liverpool Nekropolisi'nde bir Müslüman mezarlığı ve Türk şehitliği oluştu. Daha sonraki yıllarda, makine ve silah sistemleri montajı için Liverpool'a gelen başka bir Osmanlı gemisinin kazan dairesinde yaşanan patlamada hayatını kaybeden Mehmed Ali isimli askerin de buraya gömülmesiyle, toplam 30 şehidin yattığı İngiltere'nin en büyük Türk şehitliği ortaya çıktı.
Türk şehitliğinin etrafında, 1890'lı yıllardan itibaren genişleyen bir Müslüman mezarlığı oluşmaya başladı. Ancak bölgede Türk ve Müslüman nüfusun bulunmaması nedeniyle, zaman içerisinde bu şehitlik unutulmaya yüz tuttu.
170 Yıl Sonra Ortaya Çıkan Gerçek
Oxford Üniversitesi Araştırma Görevlisi Muhammed Hasanov, doktora çalışmasını Liverpool ve Manchester'daki Osmanlı konsoloslukları üzerine yürütürken, yerel arşivlerde tesadüfen Hasan Mehmed'in cenazesiyle ilgili habere rastladı. Bu keşif, 170 yıldır unutulan şehitliğin gün yüzüne çıkmasını sağladı.
Hasanov, yaptığı araştırmalar neticesinde, mezar hırsızlığının yaygın olduğu dönemde mezarlığın korunması için Osmanlı Devleti'nin yerel yönetimden teminat aldığı bilgisine ulaştı. Ayrıca, 1890'larda Liverpool'da Osmanlı Başkonsolosluğu'nun kurulması ve İngiliz asıllı Müslüman avukat Abdullah Quilliam'ın şehitlik yakınlarında bir cami inşa etmesiyle, unutulan mezarlık yeniden gündeme geldi.
Ancak, dönemin Osmanlı Liverpool Başkonsolosu Mehmed Kamil Bey'in Sultan 2. Abdülhamid'e yazdığı mektupla Liverpool'a bir Müslüman mezarlığı açma teklifinin bürokratik engellere takılması, projenin rafa kalkmasına neden oldu. 1914 yılında tüm mezarlığın "Grant Gardens" adıyla parka dönüştürülmesiyle, şehitlik tamamen kayboldu.
Mezar Taşları ve Günümüzdeki Durum
Hasanov'un açıklamalarına göre, şehitlikte sadece subay Mustafa Enver Bey'e ait olduğu düşünülen bir mezar taşı bulunuyor. 1856-1857 yıllarında Osmanlı'nın Liverpool Fahri Konsolosu olarak görev yapan İzmirli levanten Pierre Mussabini'nin girişimiyle konulan Arapça yazılı bu taş, zamanla silinmiş durumda. Diğer mezarların ise taşları bulunmuyor.
Bugün elde mezar taşı veya fotoğraf olmasa da, mezarlığın krokisi ve hangi mezarda kimin yattığını gösteren numaralar mevcut. Hasanov, mezarların taşınmadığını ve sadece zeminin düzlenmesi nedeniyle cenazelerin hala aynı yerde yattığını belirtiyor.
Haziran ayında geminin Liverpool'a gelişinin 170. yılı olacağını hatırlatan Hasanov, şehitliğin yeniden ayağa kaldırılıp parka bir anıt yapılmasının tarihi önemine dikkat çekiyor. Sürecin yaklaşık 1,5 yıldır Liverpool Belediyesi tarafından yavaş ilerlediğini ifade eden Hasanov, 2023'te konuyu Türkiye'nin Manchester Başkonsolosluğu'na ileterek resmi girişimleri başlattı.
İngiltere'de bilinen üç Türk şehitliği bulunuyor:
- Portsmouth'taki deniz şehitliğinde 26 Türk askeri
- Brookwood'taki hava şehitliğinde 14 Türk askeri
- Man Adası Türk Şehitliği'nde ise 7 Türk askeri yatıyor
Liverpool'daki bu keşif, İngiltere'deki Türk şehitlikleri listesine yeni bir sayfa eklerken, tarihin tozlu sayfalarında kaybolmuş bir hikayeyi gün ışığına çıkardı.
