Murat Ülker, kişisel internet sitesinde yayımladığı 'Bırakalım Dikkatimiz Dağınık Kalsın' başlıklı yazısında, dijital çağın insan zihni üzerindeki etkilerini kapsamlı şekilde değerlendirdi. Sürekli bölünen dikkatin bireysel bir alışkanlık olmaktan çıkıp ekonomik ve teknolojik sistemlerin şekillendirdiği bir olguya dönüştüğünü belirten Ülker, dikkatin yeniden kazanılmasının teknolojiden kaçmakla değil, bilinçli seçimler yapabilmekle mümkün olduğunu ifade etti.
Dikkat Dağınıklığının Boyutları
Ülker, yazısında Gloria Mark'ın 'Attention Span' (Dikkat Süresi) kitabına atıfta bulunarak, dijital çağın insan zihni üzerindeki dönüşümünü anlamak açısından bu eserin önemine dikkat çekti. Mark'ın araştırmalarına göre, insanlar artık tek bir göreve uzun süre yoğunlaşamıyor; sürekli iş, ekran ve sekme değiştiriyorlar. Bu geçişler zihinsel yük oluşturuyor ve 'attention residue' yani dikkat kalıntısı adı verilen bir durum ortaya çıkıyor.
Dört Dikkat Hali
Gloria Mark, dikkat sorununu iki eksen üzerinde değerlendiriyor: meydan okuma ve zihinsel katılım düzeyi. Bu modelde dört dikkat hali ortaya çıkıyor: Odaklı, Ezbere, Sıkkın ve Yılmış. Odaklı dikkat, yüksek zorluk seviyesi ve yüksek ilginin birleştiği alanda derinleşme ve üretim sağlarken, ezbere dikkat rutin işlerde görülüyor. Sıkkın dikkat, düşük ilgi ve düşük zorlukla sıkılma durumunu, yılmış dikkat ise stres ve başarısızlık hissini ifade ediyor.
Ofis Çalışanları ve Kendi Kendini Bölme
Mark'ın ofis çalışanları üzerine yaptığı gözlemlerde, çalışanların bilgisayar başında birkaç dakikada bir kesintiye uğradığı görülüyor. Ülker, 'İnsan yalnızca dışsal olarak bölünmüyor; zamanla kendi kendisini bölmeye başlıyor' diyerek, bildirim gelmese bile kişinin birkaç dakikada bir telefona bakma ihtiyacı hissettiğini vurguluyor.
Çoklu Görev Bir Mit mi?
Mark'a göre çoklu görev (multitasking) modern dünyanın verimlilik illüzyonudur. Ülker, 'Çoklu görev yaparken daha fazla hata yaparız, dağılırız, daha fazla zaman harcarız ve stres düzeyimiz yükselir' ifadelerini kullanıyor. Kesintiler stresi artırır, stres dikkati zorlaştırır ve bu kısır döngü devam eder.
Nicholas Carr ve Yüzeysellik
Ülker, Nicholas Carr'ın 2011 yılında yazdığı 'Yüzeysellik: İnternet Bizi Aptal mı Yapıyor?' kitabına da değiniyor. Carr'ın internetin insan beynini yeniden biçimlendirdiği tezini hatırlatan Ülker, 'İnternet yalnızca ne düşündüğümüzü değil, nasıl düşündüğümüzü şekillendiriyor' diyor. Derin okuma kapasitesinin azaldığını, insanların uzun videoları 2x hızda izlemeye başladığını ve podcastleri hızlandırılmış dinlediğini belirtiyor.
Dikkat Ekonomisi ve Johann Hari
Johann Hari'nin 'Çalınan Dikkat' kitabına atıfta bulunan Ülker, dikkat krizini bireysel irade eksikliği olarak değil, ekonomik sistemin sonucu olarak yorumluyor. 'Silicon Valley şirketlerinin eski çalışanları, algoritmik oyunlarla sosyal medya sistemlerinin bilinçli olarak bağımlılık yaratacak şekilde tasarlandığını ifade ediyor' diyen Ülker, sonsuz kaydırma, beğeni ikonları ve bildirim seslerinin dopamin seviyesini yüksek tuttuğunu vurguluyor. Hari'nin Las Vegas kumar makineleriyle sosyal medya arasındaki benzerliğe dikkat çektiğini belirtiyor.
Algoritmik Editör Çağı
Ülker, geleneksel medyada gündemi editörler belirlerken, bugün büyük ölçüde algoritmaların belirlediğini ifade ediyor. 'Algoritmaların temel kriteri çoğu zaman doğruluk değil, dikkat çekmek üzerine kuruludur' diyen Ülker, kriz, korku, skandal ve öfkenin daha fazla dikkat çektiği için sistem tarafından büyütüldüğünü söylüyor.
Çocuklar ve Genç Kuşaklar Üzerindeki Etki
Ülker, tüm bu gelişmelerin çocuklar üzerindeki etkilerine de değiniyor. 'Genç kuşakların uzun süre odaklanma kapasitesinde düşüş var. Öğretmenler artık öğrencilerin uzun metinlere sabır gösteremediğini anlatıyor' diyen Ülker, TikTok kültürünün bunun en görünür örneği olduğunu belirtiyor.
Cal Newport ve Derin Odaklanma
Cal Newport'un 'Derin Odaklanma' kitabına atıfta bulunan Ülker, modern dünyanın en nadir ve en değerli becerisinin derin odaklanmak olduğunu savunuyor. Newport'un günümüz ofis sistemini 'sahte üretkenlik' olarak adlandırdığını belirten Ülker, 'İnsan bütün gün meşgul görünür ama gerçekte derinlikli bir şey üretemez' diyor.
Dikkat Yönetimi ve Bilinçli Seçimler
Ülker, Gloria Mark'ın 'Dikkat hedef yönelimlidir' ifadesini hatırlatarak, iş yaparken iki tür hedef belirlemek gerektiğini söylüyor: duygusal ve göreve ait. 'Duygusal hedef, işi yaparken hangi duygusal durumda olmak istediğimizle ilgilidir: sakin kalmak, merak duymak, derinleşmek, anlam bulmak, tatmin yaşamak' diyen Ülker, modern çalışma kültürünün yalnızca görev hedeflerini önemsediğini ancak duygusal hedeflerin de belirleyici olduğunu vurguluyor.
Sonuç: Farkındalık ve Tercih Gücü
Ülker, yazısını Gloria Mark'ın 'teknolojiyi tamamen reddetmek mümkün değil; bozulan dengeyi yeniden kurmak önemlidir' sözüyle tamamlıyor. 'Tercih yapmak kapasitemizi geri kazanırsak, dikkatimizi gerçekten önemli olan şeylere verebiliriz' diyen Ülker, dikkat yönetiminin aslında irade, anlam ve yaşam yönetimi olduğunu ifade ediyor.
