Beynimizin Sağ-Sol Sınavı: Neden Hâlâ Karıştırıyoruz?
Sağ ve solu ayırt etmek, çocukken öğrendiğimizi sandığımız en temel becerilerden biri. Ancak araştırmalar, her 6 yetişkinden birinin bu ayrımı yapmakta zorlandığını gösteriyor. Üstelik bu karışıklık, ameliyat hatalarından büyük kazalara kadar geri dönüşü olmayan sonuçlara yol açabiliyor.
Her 6 Yetişkinden Biri Sağ ile Solu Karıştırıyor
Önlenebilir tıbbi hataların önemli bir kısmı, yanlış tarafın ameliyat edilmesinden kaynaklanıyor. Yanlış göze enjeksiyon yapılması veya yanlış memeden biyopsi alınması gibi vakalar, bu becerinin ne kadar kritik olduğunu ortaya koyuyor. İngiliz beyin cerrahı Henry Marsh'ın bir hastasının omurgasının yanlış tarafındaki siniri çıkarması gibi olaylar, tıp dünyasında "asla olmaması gereken" kategorisinde değerlendiriliyor.
Sağ-Sol Ayrımı Neden Bu Kadar Zor?
Hollanda'daki Leiden Üniversitesi'nden nöropsikoloji profesörü Ineke van der Ham, "Hiç kimse bir şeyin ön mü arka mı olduğunu söylemekte zorlanmaz" diyor. Ancak sağ ile solu ayırt etmenin farklı olduğunu vurguluyor: "Bunun nedeni simetri ve arkanızı döndüğünüzde her şeyin tersine dönmesi; bu durumu oldukça kafa karıştırıcı hale getiriyor."
Karmaşık Bir Beyin Süreci
Sağ-sol ayrımı aslında hafıza, dil, görsel ve uzamsal işleme ile zihinsel döndürme becerilerinin aynı anda devreye girdiği karmaşık bir süreçtir. Queen's University Belfast'tan pratisyen hekim Gerard Gormley, "Bazı kişiler doğuştan sağ ile solu ayırt edebilir, bunu hiç düşünmeden yaparlar. Ancak diğerleri için bu bir süreç gerektirir" diye açıklıyor.
Gormley ve meslektaşlarının tıp öğrencileri üzerinde yaptığı araştırmada, katılımcılar sağ-sol kararı vermek için şu yöntemleri kullandıklarını belirtiyor:
- Başparmak ve işaret parmağıyla 'L' harfi şekli yapmak
- Hangi elleriyle yazdıklarını veya gitar çaldıklarını düşünmek
- Vücutlarındaki dövme veya piercing gibi işaretleri referans almak
Bergen Testi ve Vücut Farkındalığı
Van der Ham ve ekibinin 2020'de yayınladığı araştırma, insanların yaklaşık %15'inin sol ve sağı ayırt etme konusunda kendilerini yetersiz bulduğunu ortaya koydu. Bergen sağ-sol ayırt etme testi kullanılan çalışmada, katılımcılar çöp adam resimlerindeki elin sol mu sağ mı olduğunu belirlemeye çalıştı.
İlginç bulgular şunlardı:
- Katılımcılar, çöp adamla aynı hizada olduklarında daha hızlı ve isabetli karar veriyordu
- Çöp adam katılımcıya dönükken elleri çaprazlandığında performans artıyordu
- Katılımcıların ellerini görmeleri veya görmemeleri test performansını etkilemiyordu
Asimetri Avantaj Sağlıyor Mu?
Araştırmalar, bir kişinin vücudu ne kadar asimetrikse (yazma el tercihi gibi) sağ ve solu ayırt etmenin o kadar kolay olduğunu gösteriyor. Gormley, "Beyninizin bir tarafı diğerinden biraz daha büyükse, sağ-sol ayrımını daha iyi yapma eğiliminde olursunuz" diyor.
Çocuklar Nasıl Öğreniyor?
Fransa'daki Lyon Nörobilim Araştırma Merkezi'nden Alice Gomez'in araştırması, çocukların sol-sağ ayrımını hızla öğrenebildiğini gösteriyor. Beş ila yedi yaşındaki çocuklara uygulanan iki haftalık bir programın ardından, sağ-sol ayırt etme hatalarının sayısı neredeyse yarı yarıya azaldı.
Geri Dönüşü Olmayan Sonuçlar
Sol ile sağı ayırt etmenin hayati önem taşıdığı durumlar var. Bir cerrahın yanlış böbreği alması veya yanlış uzvu kesmesi yıkıcı sonuçlar doğurabilir. Tıp dışında da, gemi kaptanının sola değil sağa dönme kararının Titanik'in batışında etkili olduğu düşünülüyor.
Herkesin Hata Yapma İhtimali Var
Gormley, bazı insanların sağ-sol ayrımını yapmak için daha fazla çaba sarf etmek zorunda olsa da, herkesin bu ayrımı yanlış yapma ihtimalinin olduğunu vurguluyor. "Sağlık profesyonelleri olarak, uzamsal yönelimleri tanımlamakla çok zaman harcıyoruz ama sağ ya da sola hiç dikkat etmiyoruz. Oysa tüm uzamsal yönelimler arasında en zor olanı budur" diye ekliyor.
Bu farkındalığın artması, kararlarını iki kez kontrol etmek zorunda kalanlara yönelik önyargıların azalmasına yardımcı olabilir. Beynimizin bu karmaşık sınavında, küçük bir dikkat büyük hataları önleyebilir.
