Son dönemde Türkiye başta olmak üzere pek çok ülkede sosyal medya platformlarında yeni bir akım dikkat çekiyor. Sevimli Antarktika pengueninin yalnız başına uzaklara doğru yol aldığını gösteren kısa videolar hızla yayılıyor. Özellikle gençler arasında popüler hale gelen bu trend, diğer kullanıcılar tarafından da popüler bir ironinin sembolik ifadesi olarak paylaşılıyor. Ancak burada mesele sadece bir kuş değil, onunla birlikte paylaşılan nihilizm güzellemeleri göründüğü kadar masum olmayabilir. 19. yüzyıl edebiyatında açıklanmaya çalışılan bu hayat felsefesi, 21. yüzyıl için ne anlam ifade ediyor?
Nihilizm Nedir?
Felsefi açıdan nihilizm, evrenin ve insan yaşamının özünde herhangi bir anlam taşımadığını savunan bir düşünce sistemidir. Bu görüş, tüm anlam ve değerlerin mutlak reddi anlamına gelmese de, nihilizme göre toplumsal, ahlaki ve kültürel değerler insan yapımıdır ve mutlak bir gerçeklik taşımaz. Bilimsel perspektiften bakıldığında nihilizm, anlamın, ahlaki temellerin ve otoritenin çöküşünün bir temsili olarak değerlendirilir. Edebiyatta ise özellikle 19. yüzyılda Rus klasik eserlerinde geniş bir yer bulur.
Yazar Lermontov’un Zamanımızın Kahramanı eserindeki Peçorin ile ünlü Puşkin’in Onegin karakteri bu fikrin temsilcileridir. Her ikisi de Rus edebiyatında anlamını yitirmiş bir çağın, yüksek bilince sahip ancak inançsız bireylerini simgeler. İkisi de yaşamın anlamına dair temel bir amaç krizini paylaşır; toplumsal roller onlara boş gelir. Aslında bu tatminsizlikleri dış dünyadan değil, içsel bir kopuştan kaynaklanır. Biri sıkıntıdan kaçarken, diğeri onu çözümlemeye çalışır ama aşamaz. Eğitimli, yüksek bilinç ve eleştirel akla sahip olmalarına rağmen hiçbir değere bağlanamazlar, sadece düşünür ve sorgularlar, ancak inançsızlıkları onları eylem ve aidiyetten alıkoyar.
Günümüzdeki Yeri
Günümüze baktığımızda nihilizm, modern toplumlarda ortaya çıkan yapısal bir anlam ve değer krizinin göstergesi olarak geçmiş dönemle benzerlikler taşıyor. Toplumdan topluma değişiklik gösterse de, geleneksel ve geleneksel olmayanlar arasında farklılıklar söz konusu. Küreselleşme döneminde küresel değerler aşılanmaya çalışıldı, ancak bugün devletlerin daha milli olmaya başladığını görüyoruz. Milliyetçiliğin yükselişi ile birlikte toplumların kendi öz değerlerine dönüşü de gözlemleniyor. Küresel jeopolitik krizler de eklendiğinde, nihilist penguen trendi, politikadan kaçıp sessizce tükenmiş olma hali olarak yorumlanabilir.
Son on yılın ünlü internet mem’lerine göz attığımızda, rekabet, baskı ve yüksek beklentilerden kaynaklanan yorgunluk ifadelerinin açıkça görüldüğü söylenebilir. Apati, kayıtsızlık, stoik veya Buda tarzı, anlamsız rekabet, düz yatmak, göz ardı etme ve hayal kırıklığı gibi kavramlar bu durumu özetliyor. Tüm bunlar, dönemin baskın ruh halini temsil eden internet mem kümeleri olup, farklı dillerde benzer anlamlarla dolaşıma giren popüler ifadelerdir.
Trump Bağlantısı
Trump ile el ele gezen penguen karikatürü de bu trende ivme kazandırdı. Küresel siyasette Trump depremi yaşanmaya devam ederken, Avrupalı müttefiklerine yaşattığı soğuk duş etkisiyle bu penguen aynı düzlemde görülebilir. İyi eğitimli modern bir toplum olarak kendini tanıtan Avrupa’nın, doğal ve vazgeçilmez olarak gördüğü Amerikan Başkanı Trump’ın kaba güç tehdidi karşısında mizahtan başka bir çaresinin olmadığı açıktır.
Tehlike Nerede Saklı?
Küresel siyasetten bağımsız olarak değerlendirildiğinde nihilizm, basit bir ironiden ziyade çaresizliğin de simgesidir. Sevimli kuş ile kamuflaj edilse bile, adından da anlaşılacağı üzere temelinde hiçe giden bir yoldur. Penguen, balık yiyen sürüsüyle birlikte hareket eden bir canlıdır ve böylece hayatta kalabilir. Tek başına kaldığı zaman ise hayatı tehlikeye girer. Avrupalı toplumlarda bireycilik ön plandayken, günümüz gençlerinde izolasyonizm ağır basıyor. Buna manevi değerlerin eksikliğini de eklerseniz, toplumlar son derece tehlikeli ve öngörülemez nitelikler taşıyan yeni bir kuşak kitlesiyle karşı karşıya kalabilir. Nihayetinde, 15-16 yaş altı gençlerin sosyal medya bağımlılığının sosyal hayatın önüne geçtiğini geç de olsa fark eden devletlerin birer birer önlem almaya çalıştığını görüyoruz.
Ölçüyü Kaçırmamalı
Nitekim her şeyde olduğu gibi burada da ölçü son derece önemlidir. Dolayısıyla mizahın da ölçüsünü kaçırmamak gerekiyor. Yetişkin insanların ironi yapması kabul edilebilir, ancak bilinçsizce trend peşinde sürüklenen genç nesil, ironi ile hayat felsefesi arasındaki farkı göremeyebilir. Ticari bir çıkarınız yoksa, penguenin şimdi de markaların gözdesi haline geldiği düşünüldüğünde, mizahı seven kesimden daha sorumlu ve yapıcı davranışlar beklenir.
