Yapay zeka şirketlerinde devlet ortaklığı tartışması, Çin'in yüzde 1'lik 'Altın Hisse' modeli ile ABD'nin yüzde 5'lik teklifi arasında kıyasıya bir rekabete dönüştü. Eskiden fonlar üzerinden yürütülen ilişkiler, artık doğrudan hisse oranlarıyla şeffaflaşıyor.
Çin'in Altın Hisse Modeli: Yüzde 1 ile Büyük Güç
Çin'in teknoloji şirketleri üzerindeki devlet kontrolü, 'altın hisse' olarak bilinen kademeli bir yöntemle inşa edildi. 2018'den itibaren Çin Siber Uzay İdaresi'ne (CAC) bağlı yatırım araçları, Sina Weibo, 36kr ve Qutoutiao gibi platformların yerel yan kuruluşlarında yüzde 1 hisse edindi. 2021'de ByteDance'in Pekin yan kuruluşunun yüzde biri devlet fonuna geçti ve yönetim kuruluna CAC'a yakın isimler atandı. 2023'te Alibaba ve Tencent'te de benzer adımlar atıldı.
Yüzde 1'lik oran küçük görünse de, altın hisse yapısı beraberinde yönetim kuruluna üye atama yetkisi, içerik moderasyonu kararlarını etkileme kapasitesi ve kritik anlarda şirket politikasına müdahale imkanı getiriyor. Washington bu mekanizmayı defalarca eleştirdi ve TikTok davalarında ABD Kongresi'nin en güçlü argümanı haline geldi.
ABD'nin Yeni Hamlesi: OpenAI'ın Yüzde 5 Teklifi
OpenAI CEO'su Sam Altman, Trump yönetimine şirketin yüzde 5'ini teklif etti. Değeri yaklaşık 42,6 milyar dolar olan bu hisse, bir özel yapay zeka şirketine yönelik en büyük devlet ortaklığı teklifi olarak kayıtlara geçti. Altman'ın vizyonu daha geniş: Anthropic, Google, Meta ve xAI gibi tüm büyük ABD yapay zeka şirketlerinin, Alaska Daimi Fonu modeline dayalı bir egemen servet fonuna ortak olması.
ABD hükümeti aslında benzer adımları daha önce attı. CHIPS Act kapsamında Intel'e verilen destekle edinilen hisseler geçen yıl yüzde 10'a dönüştü ve bugün bu paketin değeri 60 milyar doların üzerinde. AMD ve Nvidia ise ihracat lisansı karşılığında Çin çip gelirlerinin yüzde 15'ini devlet kasasına aktarmayı kabul etti. Cato Enstitüsü'ne göre Trump yönetimi halihazırda yaklaşık 20 özel şirkette hisse senedi, varant veya 'altın hisse' benzeri araçlarla ortaklık konumunda.
Fiili Müdahale Çoktan Başladı
Yapay zeka özelinde hükümet müdahalesi hisse devrinden önce de vardı. GPT-5.6'nın tam kamu lansmanı, hükümet talebiyle altı gün ertelendi. Anthropic'in Claude Mythos ve Fable modellerine Haziran ayında ABD tarihinde bir yapay zeka modeline yönelik ilk ihracat kontrolü kapsamında dünya genelinde erişim kapatıldı. Bu kısıtlamalar hisse senedi transferi olmaksızın gerçekleşti.
Rakamlar ve Gerekçeler Değişiyor
Çin'in altın hissesi yüzde 1 iken OpenAI'ın teklifi yüzde 5. Çin modelinde özel oy hakları ve yönetim kurulu atama yetkisi varken ABD modelinde bunlar henüz netleşmedi. Ancak 42,6 milyar dolarlık teklif, demokratik meşruiyet tartışmalarının ötesinde somut bir finansal bağımlılık yaratıyor. Altman, Trump, Ticaret Bakanı Howard Lutnick ve Hazine Bakanı Scott Bessent'e aynı formülü tüm sektöre yaymayı önerdi.
Düzenleyici mi Ortak mı? Çıkar Çatışması
Batı'nın Çin modeline itirazı, devletin hem düzenleyici hem ortak rolünü üstlenmesinin yapısal çıkar çatışmasıydı. ABD hükümeti OpenAI'ın 42,6 milyar dolarlık hissedarı olursa, Anthropic'in rakip modeli ile OpenAI arasında nasıl tarafsız kalabilir? Forrester araştırmacısı Bandyopadhyay'ın öngörüsüne göre, ABD hükümeti kendi yapay zeka şirketlerinde hissedar olursa diğer ülkelerin de aynı talebi yöneltmesi an meselesi.
