İngiltere'nin Manchester kentinde bir kilise bahçesinde bulunan ve üzerinde 'Osmanlı' yazan tek mezar taşı, Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk Manchester Başkonsolosu Abdullah İdlibi'nin eşine ait. Bu tarihi mezar taşının hikayesi ise İstanbul'a kadar uzanıyor.
Abdullah İdlibi Kimdir?
Oxford Üniversitesi'nde araştırmacı olarak görev yapan Bulgaristan Türkü Muhammed Hasanov, Osmanlı'nın ilk Manchester Başkonsolosu Abdullah İdlibi'nin İngiltere'de bıraktığı izleri ve hayatını anlattı. 1823 yılında Osmanlı şehri Şam'da doğan İdlibi, henüz çocukken ailesiyle birlikte İstanbul'a taşındı. Çocukluk ve gençlik yıllarını Payitaht'ta geçiren İdlibi, 20'li yaşlarında Osmanlı Dışişleri Bakanlığı'ndaki Tercüme Odası'nda beş yıl çalıştı. Burada devletin işleyişini ve Dışişleri Bakanlığı'nı yakından tanıma fırsatı bulan İdlibi, Tanzimat döneminin ünlü isimlerinden Fuad Paşa gibi önemli şahsiyetlerle tanıştı ve arkadaş oldu.
İdlibi'nin idari yeteneği ve yabancı dil becerisi, dönemin tanınmış Müslüman tüccarlarından olan ve amcası olduğu sanılan Hacı Bekir Ağa'nın dikkatini çekti. Özellikle Balta Limanı Antlaşması ile yükselişe geçen İngiltere ile ticaretten faydalanmak isteyen Hacı Bekir Ağa, 1845 yılında İdlibi'yi şirketinin Britanya temsilcisi olarak Manchester'a gönderdi.
Manchester'daki Tek Müslüman
O dönemde çoğunluğu Ermeni ve Rum olmak üzere yaklaşık 20 Osmanlı vatandaşının bulunduğu Manchester'da, bu kişilerin karşılaştığı hukuki sorunların çözümü için bir konsolos aranırken İdlibi, Osmanlı'nın Londra'daki Başkonsolosluğu'nun dikkatini çekti ve 1846'da Manchester Konsolosu olarak atandı. Manchester yerel medyası, İdlibi'nin şehirde yaşayan tek Müslüman olması nedeniyle bu atamayı ilgi çekici bularak haber yaptı.
İdlibi, yaklaşık 20 yıl sürdürdüğü konsolosluk ve başkonsolosluk görevi sırasında bir yandan Osmanlı karşıtı yazıları yalanlayan makaleler kaleme alırken, diğer yandan ticari ilişkileri geliştirmeye çalıştı. Manchester'daki tekstilcileri ham pamuğu ABD yerine Osmanlı'dan almaya yönlendiren İdlibi, Osmanlı'nın İngiltere'ye modernizasyon için gönderdiği fırkateynlerle de yakından ilgilendi.
İdlibi, Osmanlı'nın karşı karşıya olduğu sorunlara dikkat çeken 'Türkiye neden şu anki durumunda?' başlıklı bir kitap da yazdı. O dönemdeki Osmanlı'nın Londra Büyükelçisi Musurus Paşa gibi isimlerin eleştirildiği bu kitap, Türk hariciyesinde konsolos seviyesindeki bir diplomatın yazdığı ilk kitap olarak değerlendiriliyor.
Sultan Abdülaziz'in İngiltere ziyareti sırasında dikkatini çeken İdlibi, padişahın davetiyle 1867'de İstanbul'a döndü ve o dönemde Şirket-i Hayriye olarak bilinen bugünkü Şehir Hatları'nın başına geçti. Çırağan Sarayı'nın tefriş edilmesi ve ordunun ihtiyacı olan demir ve kömür gibi hammaddeleri bulma görevlerini yürüten İdlibi, Sultan 5. Murat ve 2. Abdülhamid döneminde gözden düştü. 1880'de geçirdiği felcin ardından 1885'te Beyrut'ta hayatını kaybetti.
İngiltere'de Üzerinde 'Osmanlı' Yazan Tek Mezar Taşı
İdlibi, arkasında çok sayıda iz bıraktı. Bu izlerin bir kısmı Osmanlı topraklarında ve İngiltere'de bugün hala görülebiliyor. Bunların başında ise İdlibi'nin 1847'de evlendiği eşi Amelia John-İdlibi'nin mezarı geliyor. Evlendikten üç yıl sonra yakalandığı hastalığı atlatamayan Amelia'nın mezarı bugün hala Manchester'daki St Saviour Kilisesi'nin bahçesinde bulunuyor. Amelia'nın mezar taşında şu ifadeler yer alıyor: 'Osmanlı'nın Manchester Konsolosu Abdullah İdlibi'nin eşi Amelia'nın anısına. 2 Aralık 1850 tarihinde, 24 yaşında bu hayattan ayrıldı.'
İdlibi ile ilgili yaptığı çalışma sırasında İngiliz belgelerinde Amelia'ya rastladığını anlatan Hasanov, 'Bunu öğrenince önceki Manchester Başkonsolosumuz Seyfi Onur Sayın'a bildirdim. İlgi ve alaka gösterdiler. Birlikte mezara gittik. Mezarda açık şekilde Osmanlı Konsolosu Abdullah İdlibi'nin eşi olduğu belirtiliyordu. Şu an İngiltere'de tespit edebildiğimiz ilk ve tek 'Osmanlı' yazan mezar taşı olduğunu söyleyebilirim' dedi.
Hasanov, İdlibi'nin bıraktığı diğer izlere de değindi. İdlibi ve Amelia'nın torunu Abdullah İdlibi'nin Kahire'de ilk sağırlar okulunu açan kişi olduğunu kaydeden Hasanov, İdlibi'nin diğer eşinden doğan Hasip İdlibi'nin ise Etiyopya İmparatoru 2. Menelik'in siyasi danışmanlığına yükseldiğini anlattı. Hasip İdlibi'nin Osmanlı tarafından Etiyopya'ya konsolos olarak atandığını da belirten Hasanov, İdlibi'nin bir diğer torunu Abdulgani İdlibi'nin ise 2. Dünya Savaşı'nda İngiliz ordusunda pilot olarak görev yaptığını ifade etti. Hasanov, İdlibi soyadına bugün hala İngiltere'de ve Beyrut'ta rastlandığını kaydetti.
