Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), ihracatçıların ve döviz kazandırıcı hizmet sunan firmaların yurt dışı kaynaklı dövizlerini Türk Lirası'na dönüştürmelerini teşvik eden destek mekanizmasında önemli değişiklikler yaptı. Resmi Gazete'de yayımlanan tebliğ ile yüzde 3'lük döviz dönüşüm desteği ve yüzde 35'lik ihracat bedeli satış yükümlülüğünün süresi 6 ay uzatılarak 31 Ocak 2027 tarihine kadar devam edecek.
Yeni düzenlemenin temel amacı, sübvansiyonun etkinliğini artırmak, haksız yararlanmayı önlemek ve firmaların gerçek ekonomik büyüklüğü ile finansal yapısına uygun bir destek mekanizması kurmak olarak açıklandı. Bu kapsamda, destek tutarı artık firmaların katma değeri, kârlılığı ve iş gücü maliyetleri dikkate alınarak hesaplanacak. Yeni kriter ve şartlar, süre uzatımından farklı olarak 1 Ekim tarihinde yürürlüğe girecek.
Uygulama, döviz gelirlerini ekonomiye kazandırmayı ve TL'ye geçişi özendirmeyi sürdürürken desteklerin daha hedefli bir şekilde dağıtılmasını amaçlıyor. Özellikle üretim ve istihdama katkı sağlayan firmaların ön plana çıkarılması hedefleniyor.
Kapsam ve uygulama detayları
Önceki uygulamada bulunan katı "döviz almama taahhüdü" şartı tamamen kaldırıldı. Bunun yerine, ihracat reeskont kredilerinde uygulanan modele benzer şekilde, firmaların bilanço bazlı döviz dengesini esas alan bir döviz pozisyon sınırı getirildi. Başvuru yapacak firmaların döviz pozisyonları, TCMB tarafından belirlenecek üst sınırı aşamayacak. Bu değişiklik, döviz yükümlülüğü bulunan firmaların destekten yararlanmasını kolaylaştırırken, yüksek döviz açığı olan firmaların risklerini de kontrol altına almayı hedefliyor.
Döviz pozisyonu, bir firmanın döviz cinsinden varlıkları ile yükümlülükleri arasındaki farkı ifade ediyor. Yeni uygulama, bu farkın belirli bir seviyenin üzerinde olmasını engelleyerek firmaların kur riskine karşı korunmasını sağlamayı amaçlıyor. Böylece destek mekanizmasının finansal istikrar ile uyumlu bir çerçevede yürütülmesi öngörülüyor.
Katma değer ve kârlılık esası
Yeni modelde firmalar, ürettikleri katma değer oranında destek alabilecek. Katma değer hesabı, firmaların kârlılık ve iş gücü maliyetleri üzerinden yapılacak. Bu formül, emek yoğun ve yüksek katma değer üreten sektörlerin daha fazla teşvik almasına imkan tanıyacak. Kârlılık, firmanın yarattığı değerin bir göstergesi olarak kabul edilirken, iş gücü maliyetleri de istihdama katkıyı ölçüyor.
Aracı ihracatçılar için de özel bir düzenleme getirildi. Kendi katma değer limitini dolduran aracı ihracatçılar, katma değeri yüksek tedarikçileri adına işlem yapabilecek. Bu işlemlerde destek ödemesi doğrudan tedarikçinin hesabına aktarılacak. Bu uygulama, tedarik zincirindeki küçük üreticilerin de destekten faydalanmasını sağlayacak ve sermayenin tabana yayılmasını teşvik edecek.
Sıkı denetim ve yaptırımlar
Amacı aşan sübvansiyon kullanımını engellemek için firmaların satabileceği döviz miktarı ile alabileceği destek tutarına üst sınır getirilecek. Bankaların aracılık ve denetim işlevleri artırılacak. Bankalar, destek başvurularında firmaların döviz pozisyonu ve katma değer beyanlarını detaylı şekilde inceleyecek ve haksız kullanım tespitinde Merkez Bankası'na bildirimde bulunacak.
Tebliğde, gerçeğe aykırı beyanda bulunan veya usulsüz şekilde destek alan firmalara yönelik ağır yaptırımlar da yer aldı. Bu firmalardan ödenen destek tutarı yasal faiziyle birlikte tahsil edilecek ve ilgili kişiler hakkında suç duyurusunda bulunulacak. Bu düzenleme, kamu kaynaklarının korunmasına yönelik caydırıcı bir çerçeve oluşturuyor.
Yeni dönemde döviz dönüşüm desteğinden yararlanmak isteyen firmaların bilanço yapılarını ve üretim süreçlerini daha dikkatli hazırlaması gerekecek. TCMB'nin bu adımı, ihracat teşviklerinin hem makroekonomik hedeflerle uyumlu hem de firma bazında gerçekçi bir zemine oturmasını sağlama amacı taşıyor.
