Enstitü Sosyal'in yükseköğretim sistemini mercek altına alan kapsamlı raporu, yıllardır kulislerde konuşulan eleştirileri cesur bir yapısal dönüşüm çağrısına dönüştürdü. Raporda, dört yıllık lisans kalıbının esnetilmesi, rektörlüğün akademisyen tekelinden çıkarılması, akademik yükselmenin kıdeme değil bilimsel katkıya göre verilmesi ve üniversitelerin yayın sayısı yerine etki üreten kurumlara dönüşmesi gerektiği vurgulanıyor.
Nicelikten niteliğe geçiş zamanı
Türkiye'de yükseköğretim sistemi, son yirmi yılda Cumhuriyet tarihinin en önemli büyüme dönemlerinden birini yaşadı. Üniversite, öğrenci ve akademisyen sayısındaki artış, beşerî sermaye kapasitesini geliştirdi. Ancak bu niceliksel büyümenin sürdürülebilir bilimsel, toplumsal ve ekonomik katma değere dönüşmesi için sistemin kalite, verimlilik ve uluslararası rekabet gücü açısından yeniden değerlendirilmesi gerekiyor. Dijitalleşme, yapay zekâ, demografik dönüşüm ve bilgi ekonomisinin değişen ihtiyaçları da reformu zorunlu kılıyor.
Raporun çarpıcı tespit ve önerileri
Enstitü Sosyal tarafından hazırlanan 'Türkiye'de Yükseköğretim Sisteminin Mevcut Durumu, Yapısal Sorunlar ve Politika Önerileri' başlıklı raporda, 'niceliksel büyüme' döneminin tamamlandığı; sistemin artık üniversite ve öğrenci sayısıyla değil nitelik, araştırma kapasitesi ve uluslararası rekabet gücüyle sınanacağı belirtiliyor.
4 yıllık lisans kalıbı esnesin
Raporun en dikkat çeken tespiti, on yıllardır değişmeyen lisans kalıbına yönelik. Mevcut 'süre ve diploma merkezli' yapının eğitimin asıl amacını gölgede bıraktığı belirtilerek, öğrenme çıktıları ve yetkinlik temelli bir modele geçilmesi öneriliyor. Üniversitelere özerklik tanınarak, eğitimle deneyimi birleştirebilecek bölümlerde lisans süresinin 180 AKTS, yani 2+1 yıllık (6 dönem) formatta uygulanabilmesinin önü açılmalı. Ayrıca mikro yeterlilikler ve modüler öğrenme modelleri yaygınlaştırılmalı.
Rektörlük 'akademisyen tekelinden' çıkmalı, YÖK yeniden yapılanmalı
Raporun yönetişim bölümünde, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun sadeleştirilip güncellenmesi istenirken, rektörlük makamı için çarpıcı bir öneri yer alıyor: Üniversite yönetimlerinde ve rektörlük pozisyonlarında, objektif göstergelere dayanmak kaydıyla farklı alanlardan profesyonellerin de görev alabilmesinin önü açılmalı. Bu, rektörlüğün geleneksel akademik kariyer tekelinden çıkarılması anlamına geliyor. YÖK için ise merkezî denetim mercii olmaktan çıkıp düzenleyici ve koordinasyon odaklı bir yapıya evrilmesi; üniversitelere daha fazla özerklik tanınması, ancak bunun hesap verebilirlikle dengelenmesi öneriliyor.
Her üniversite aynı olmasın: misyon farklılaşması çağrısı
Rapor, Türkiye'deki üniversitelerin tek tip modelde sıkışmasını temel sorunlardan biri olarak işaret ediyor. Üniversiteler misyon farklılaşmasına giderek çeşitlenmeli; araştırma, eğitim, bölgesel kalkınma ve girişimcilik odaklı farklı modeller oluşturulmalı. Kontenjan, kadro ve finansman politikaları da her kurumun misyonuna göre şekillendirilmeli.
Süre odaklı profesör olunmasın
Akademik insan kaynağına ilişkin tespitlerde, profesörlük ve doçentlik süreçlerinde zamanın değil bilimsel katkının esas alınması gerektiği vurgulanıyor. Tek tip akademik kariyer yerine eğitim, araştırma ve uygulama odaklı farklı kariyer yolları açılmalı; doktora akademik kalitenin 'filtresi' olarak yeniden yapılandırılmalı ve doktora sonrası araştırma pozisyonları artırılmalı.
Yayın sayan değil, etki üreten üniversite
Raporun araştırma vizyonu, yayın sayısı odaklı modelin terk edilmesini; patent, prototip, girişim ve toplumsal etki odaklı bir üretime geçilmesini öneriyor. Araştırma üniversitelerinde ders yüklerinin azaltılarak akademisyene gerçek araştırma zamanı tanınması, uluslararası yayın, proje ve girişim kapasitelerinin güçlendirilmesi gerektiği belirtiliyor.
Finansman 'öğrenci başına' değil, kaliteye göre
Finansman modelinde, üniversitelere kaynağın yalnızca öğrenci sayısına göre değil; araştırma, toplumsal etki ve kalite göstergelerine göre dağıtılması öneriliyor. Ayrıca üniversitelerin alternatif gelir üretme kapasitelerinin güçlendirilmesi ve akademisyen maaş ile teşviklerinin, çalışılan şehrin ekonomik koşullarına göre iyileştirilmesi isteniyor.
Yapay zekâ çağına hazırlıksız yakalanmış bir sistem
Rapor, mevcut akademik dürüstlük ve değerlendirme sistemlerinin yapay zekâ karşısında yeniden tasarlanması gerektiğini belirtiyor. Doçentlik ve yükseltme süreçlerinde sözlü değerlendirme ve araştırma portfolyosu uygulamalarının geliştirilmesi, yerli akademik veri ve yapay zekâ altyapılarının kurulması isteniyor.
Uluslararası öğrenci bir 'maliyet' değil, ekonomik değer
Rapor, uluslararasılaşmayı yeni bir çerçeveye oturtuyor: Uluslararası öğrenci, akademisyen ve yayın hedeflerinin yeniden belirlenmesi; akademisyen istihdamında uluslararası hareketliliğin teşvik edilmesi; lisansüstü düzeyde uluslararası öğrenci oranlarının yükseltilmesi gerektiği vurgulanıyor. Uluslararası eğitim alanının sektörel ve ekonomik katma değer mantığıyla yönetilmesi ve öğrencilerde kaynak ülke çeşitliliğinin artırılması da öneriler arasında.
Her şey ölçülecek: gerçek zamanlı veri sistemi
Rapor son olarak, tüm dönüşümün veriyle yönetilmesini istiyor. Kontenjanların mezun istihdamı ve sektör ihtiyaçlarıyla ilişkilendirilmesi, rektör performansının ve kurumsal kalitenin düzenli olarak ölçülmesi, ayrıca tüm sistem için gerçek zamanlı veri izleme ve karar destek mekanizmalarının kurulması öneriliyor. Enstitü Sosyal raporu, tüm bu tespitleri tek bir tez etrafında topluyor: Türkiye yükseköğretimde büyüme aşamasını tamamladı; sıradaki sınav, bu büyüklüğü bilimsel, toplumsal ve ekonomik katma değere dönüştürebilecek bir kalite ekosistemi kurup kuramayacağı.
