Sanayinin Jeopolitiğinde Büyük Dönüşüm ve Türkiye
Bir dönemin üretim devi olan Almanya, bugün tarihinin en ağır sanayi sınavlarından birini veriyor. Bosch'un on binlerce kişilik istihdam azaltımı, Porsche'nin üretim durdurma kararları ve Alman otomotiv devlerinin yatırımlarını ABD ile Asya'ya kaydırmaları, artık geçici bir ekonomik durgunluğun değil, yapısal bir dönüşümün işaretleri olarak değerlendiriliyor. Avrupa'nın sanayi motoru ciddi şekilde zorlanıyor.
Aslında mesele yalnızca Almanya ile sınırlı değil. Son 35 yılda imalat sanayinin küresel jeopolitiği kökten değişti. 1990 yılında küresel imalat sanayinde yalnızca yüzde 2,7 paya sahip olan Çin, bugün yüzde 28-32 bandına ulaşmış durumda. Buna karşılık ABD'nin payı yüzde 23 seviyelerinden yüzde 16'lara gerilerken, Japonya yüzde 13'lerden yüzde 5-6 bandına geriledi. Almanya yüzde 9'lardan yüzde 4'lere, Fransa ise yüzde 4,4 seviyelerinden yüzde 1,6-1,8 bandına geriledi. Buna karşılık Hindistan, Güney Kore, Meksika, Brezilya, Türkiye ve Endonezya yükselen üretim merkezleri olarak öne çıkıyor.
Bu tablo yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda stratejik güç mimarisinin de değiştiğini gösteriyor. Bir zamanlar Atlantik dünyasının kontrolündeki üretim düzeni, artık büyük ölçüde Asya-Pasifik eksenine kaymış durumda. Çin; ölçek, enerji erişimi, devlet destekleri, lojistik kapasitesi ve teknoloji yatırımlarıyla dünyanın üretim merkezi haline gelmiş durumda. Bugün dünya imalat sanayisinin yaklaşık üçte birine yakın bölümünün tek başına Çin tarafından gerçekleştiriliyor olması, küresel ekonomi tarihindeki en büyük güç kayması olarak tanımlanabilir.
Almanya'nın en büyük hatası ise, sanayinin stratejik önemini uzun süre garanti altında görmesi oldu. Yeşil dönüşüm hedefleri elbette bir gereklilikti. Ancak, nükleer enerjiden çıkış, kömür tartışmaları ve Ukrayna Savaşı ile Rus gazına aşırı bağımlılığın getirdiği ağır şok, enerji maliyetlerini dramatik biçimde yükseltti. Sonuçta Alman imalat sanayi kendi ülkesinde rekabet etmekte zorlanan bir yapıya sürüklendi. Bugün Alman sanayi kuruluşlarının temel sorusu artık şu: 'Üretimi Almanya'da sürdürmek hala ekonomik olarak mantıklı mı, mümkün mü?'
Diğer tarafta ise ABD, son 10 yıldır imalat sanayini yeniden ayağa kaldırmak için adeta çırpınıyor. Washington, yarı iletkenlerden savunma sanayine, batarya üretiminden yapay zeka altyapılarına kadar üretimi yeniden Amerikan topraklarına çekmeye çalışıyor. McKinsey Global Institute'un 'Ramping up manufacturing in America?' başlıklı raporu, ABD'nin kritik üretim zincirlerinde dışa bağımlılığı azaltmak için trilyonlarca dolarlık yeni yatırımlara ihtiyaç duyduğunu ortaya koyuyor. Raporda, jeopolitik kırılganlıkların azaltılması için kritik sektörlerde üretim kapasitesinin yeniden inşa edilmesinin zorunlu hale geldiği vurgulanıyor.
Aslında dünya yeni bir sanayi çağına giriyor. Bu çağda yalnızca ucuz iş gücü artık anlamını yitirmiş durumda. Enerji güvenliği, teknoloji egemenliği, yapay zeka destekli üretim, nadir minerallere erişim ve savunma sanayi kapasitesi belirleyici olacak. Avrupa'nın bugün yaşadığı sancılı kriz, tam da bir geçiş krizidir.
Türkiye İçin Tarihi Dersler
Türkiye açısından ise, önümüzde almamız gereken tarihi dersler var. Türkiye asla 'sanayisizleşme' romantizmine kapılmamalı. Çünkü sanayi yalnızca üretim değildir; aynı zamanda teknoloji, istihdam, orta sınıf, ihracat ve esas jeopolitik güç demektir. Önümüzdeki dönemde Türkiye'nin üç temel alana odaklanması gerekiyor.
Birincisi, enerji güvenliği. Rekabetçi sanayi için uygun maliyetli ve kesintisiz enerji artık millî güvenlik meselesidir. Cumhurbaşkanımız Erdoğan'ın ifade ettiği üzere, 'Enerjide Tam Bağımsız Türkiye' 'Kızıl Elma'mızdır.
İkincisi, yeni nesil üretim teknolojileri. Yapay zeka, robotik, yarı iletkenler, savunma teknolojileri ve ileri malzeme üretimi geleceğin sanayi haritasını belirleyecek.
Üçüncüsü ise jeoekonomik konum avantajı. Avrupa ile Asya arasındaki üretim ve tedarik zincirleri yeniden şekillenirken, Türkiye lojistik üstünlüğü, genç nüfusu ve üretim altyapısıyla kritik önemde bir merkez konumundadır.
Dünya artık yalnızca malların değil, üretim kapasitesinin de rekabetine sahne oluyor. Almanya'nın yaşadığı sancılar, ABD'nin yeniden sanayileşme hamlesi ve Asya-Pasifik'in yükselişi bize tek bir gerçeği hatırlatıyor: Sanayisini kaybeden ülkeler, zamanla stratejik bağımsızlıklarını da kaybederler.
