İslam sanat nazariyatı üzerine yürüttüğümüz yolculukta, suret ve tasvir meselesini ele aldıktan sonra şimdi minyatürü bu çerçeveye dahil ediyoruz. Daha önce hüsnühat ve şiirde olduğu gibi, tasvir konusundaki yorumlarımızı da uygulama örnekleriyle pekiştirmemiz gerekiyor. Baştan beri İslam sanat tasavvurunda tevhidin varlığın ilkesi, hayalin tecellinin mahalli, tasvirin hayalin görünürlüğün diline çevrilmesi ve temaşanın insanın bu dile katılması olduğunu; sanatın ise temaşanın maddede tecessümü olduğunu savunduk. Bu doğrultuda İslam mimarisinin taşı değil mekânın huzurunu inşa ettiğini, hüsnühattın yazıyı değil kelâmın görünme biçimini gösterdiğini ve şiirin duyguyu değil mânânın sesini işittirdiğini ifade ettik. Buradan hareketle, “İslam sanatı, görünür dünyaya yeni şeyler eklemek için değil; insana varlığı yeniden görecek bir nazar kazandırmak için vardır” hükmüne ulaştık. Bu değerlendirmelerde Gazzâlî’nin nûr anlayışından İbn Arabî’nin hayâl metafiziğine, Burckhardt’ın tevhid estetiğinden gelenek dilinin eşiklerine kadar geniş bir nazari çerçeveye bağlı kaldık.
Minyatür: Hayalin Sûrete Üstünlüğü
Kanaatimizce İslam ve özellikle Osmanlı minyatürü, “Allah hayâlde tecellî eder; sûrette temsil edilemez” cümlesinin plastik sanatlardaki en berrak karşılıklarından biridir. İslam minyatüründe görünen dünya inkâr edilmez; ancak onun mutlak temsil iddiası terk edilir. Perspektifin, tek bakış noktasının ve optik yanılsamanın geri çekilmesi; buna karşılık ritmin, sürekliliğin, eşzamanlılığın ve düzenin öne çıkması, yalnızca estetik bir tercih değildir. Bu, temaşanın nesne yerine ilahi nizama yönelmesidir. Bu yeni bakışla minyatürü “tasvir yasağının bir sonucu” olarak değil, “hayâlin sûrete üstün tutulduğu Muhammedî temaşa biçimi” olarak anlamak, hat ve mimari okumalarıyla aynı metafizik eksende birleşen daha kurucu ve özgün bir çerçeve sunar.
Batı Resim Geleneğinden Ayrışma
İslam minyatürünü anlamak için öncelikle onu Batı resim geleneğiyle aynı sorular üzerinden okumayı bırakmak gerekir. Minyatürün gayesi, görünen dünyayı yeniden üretmek değil; görünen dünyanın ardındaki nizamı görünür hâle getirmektir. Bu nedenle minyatürün tarihinden önce dayandığı nazari ilkeyi bilmek önemlidir. İslam dünyasında resim geleneği başlangıçta bilinmeyen bir alan değildi. Türkistan’da Türkler, Çin etkisiyle ya da kendi kültürleri özelinde minyatürü biliyorlardı ve Müslüman olduktan sonra bu bilgiyi İslam’ın merkezlerine taşıdılar. Emevîler döneminde Kubbetü’s-Sahra, Şam Emeviye Camii ve Kusayr-ı Amrâ gibi yapılarda Geç Helenistik ve Sasani etkilerini taşıyan duvar resimleri ve mozaikler yapılmıştı. Ancak zamanla sanat başka bir istikamete evrildi; kitap resmi duvar resminin yerini aldı ve tasvir yeni bir anlam kazandı.
Değişimin Dinamikleri
Bu değişim yalnızca hadislerin yorumuyla açıklanamaz. Canlı varlıkların tasviri konusundaki dinî hassasiyet belirleyici olsa da daha önemlisi, İslam düşüncesinin varlığı başka bir gözle okumaya başlamasıdır. Sanatın görevi de böylece değişmiştir: Artık görünen nesneleri çoğaltmak yerine onların ardındaki hikmeti görünür kılmaya yönelmiştir. Burada “tasvir” kelimesinin anlamı da değişir: Tasvir, nesnenin dış görünüşünü taklit etmek değil; onun hakikat düzenindeki yerini göstermektir. Bu sebeple minyatür perspektifi reddeder; çünkü maksadı gözün gördüğünü tekrarlamak değil, zihnin ve kalbin kavradığı düzeni kurmaktır. Işık-gölge kullanılmaz; çünkü hakikatin kaynağı fizikî ışık değil, anlamın aydınlığıdır. Anatomik doğruluk ikinci plandadır; çünkü insan bedeni değil, olayın hakikati anlatılmaktadır. Minyatür, eşyanın sûretini değil, eşya arasındaki münasebeti resmeder.
Metin And’ın Tespiti
Metin And’ın İslam ile efsane arasındaki ilişki üzerine yaptığı tespit bu noktada önem kazanır (Minyatürlerle Osmanlı-İslâm Mitologyası, ed.: Sabri Koz, YKY). And’a göre İslam toplumları tek bir inanç esasına sahip olmakla birlikte, farklı coğrafyaların tarihî ve kültürel birikimlerini kendi bünyelerinde yeniden yorumlamışlardır. Osmanlı minyatürü de işte bu yeniden yorumlamanın ürünüdür. Burada efsane, tarih, gündelik hayat, dinî hafıza ve toplumsal hayat aynı tasvir düzeni içinde birleşir.
Buradan devam edelim inşallah.
