Ekonomi yönetiminde köklü bir zihniyet değişikliği şart. Yeni Şafak yazarı Yusuf Dinç, Türkiye'nin mevcut para politikasının iflas ettiğini savunarak, "itibarlı TL" adını verdiği yeni bir para anlayışı öneriyor. Bu öneri, sadece bir isim değişikliği değil; paranın fonksiyonunun, toplumdaki karşılığının ve ekonomi politikalarının yeniden kurgulanmasını içeriyor.
İtibarlı TL Nedir?
Dinç'e göre, yeni para biriminin adı yine TL olacak, ancak sıfatı değişecek: "itibarlı TL." Bu para, ne zayıf ne de güçlü TL olacak; politikanın ürettiği jeoekonomiye paralel yeni bir para sözleşmesine dayanacak. Amaç, TL'yi kur ekranından reel ekonomiye indirmek. İtibarlı TL; itibarlı ordunun, tarımın, turizmin, sanayinin ve toplumun fiyat ölçüsü, takas birimi ve servet biriktirme aracı olacak. Ancak bu para, servet biriktirme yükünü üzerine almayacak, aksine servete erişimi transfer edecek.
TL'nin Görünürlük Sorunu
Yazara göre, Türkiye'de TL cinsinden fiyat kıyası hafızası kayboldu. Vatandaş, doğru fiyatı ödeyip ödemediğini anlamak için yurtdışı fiyatlarla mukayese ediyor. Gurbetçilerin "Türkiye Euro'ya mı geçecek?" sorusu, fiyatların içeride TL cinsinden yapılmadığının göstergesi. Edirne pazarlarına Bulgarların akın etmemesi, TL'nin değer kaybının bir işareti. Devletin artış narhı koyduğu sektörlerde bile fiyatlar deliniyor.
TL'nin dijitalleşmesi, onu görünmez kıldı. En yüksek banknot satın alma gücünü yansıtmıyor. Dinç, 500, 1000, 2000 ve 5000 liralık banknotların basılması gerektiğini, böylece TL'nin değerli bir kağıt olduğunun davranışsal olarak gösterileceğini savunuyor. Esnafın bozarken zorlanacağı paranın önemine dikkat çekiyor. Banknot basmanın kayıt içi ekonomiye geçişi sağlayacağını belirtiyor.
Nakit ve Döviz İkilemi
Asıl mesele, TL ile nakit işlem yapanlara gayrimeşru muamelesi yapılırken, Euro ve dolar ile işlem yapanlara itibar gösterilmesi. Ekonomi yönetimi, nakit işlemi kayıtdışılıkla ve kara para aklamayla ilişkilendiriyor. Oysa IBAN transferi gibi en kayıt içi işlemler bile hedef alındı. Dinç, dijitalleşmeden vazgeçmeden, bu yaklaşımın değişmesi gerektiğini vurguluyor.
Servet Biriktirme ve Faiz
Normalde para servet biriktirme aracıdır. İtibarlı TL ise gerçek servet araçlarına erişim sağlayan bir ray olacak. Yüksek faizli para, kendini aşındıran bir göstergeden başka bir şey değildir. Yüksek faiz veren bir gösterge, asıl servetten alıkoyuyor. Mevduat kazancı haberleri, aslında büyük bir kaybın habercisidir. Dinç, "mevduatın TL'sine değil, mevzuatın TL'sine geçmeliyiz" diyerek ekonomik adaletin ancak bu şekilde kurulacağını ifade ediyor.
Vergi Muafiyetleri ve Yatırım Teşvikleri
İtibarlı TL'nin mimarisinde iş ve küme ortaklıkları vergiden muaf olacak. Yeni girişimler 5 yıl vergiden muaf tutulacak. Akademisyenlerin projeleri ve AR-GE çalışmaları işe dönüşürse vergi muafiyeti sağlanacak. Devlet, projelere ayni, nakdi ve akdi ortak olacak. Girişimcinin bilançosuna değil, girişime omuz verecek.
Yapay zekâ çağında istihdamın dar anlamda tartışılacağını belirten Dinç, "kim emekten vergi alabileceğini hayal edebilir?" diye soruyor. Bugünkü vergiler yarına yatırım olmalı; sermaye, rant, dijital değer ve otomasyon kazançları vergilendirilmeli.
Altın Sistemi ve Saklama Bankası
Yatırım değil, tasarruf altın olacak. Ancak altın sistemde kayıt altında olacak. Kuyumcular teminat mektubu vererek sisteme girecek ve altın tasarruflarına saklama hizmeti sunabilecek. Evdeki ziynetler dahil, şartları belirlenip güvence altına alınacak. Darphane bir saklama bankası işlevi görecek. Bu varlıklar merkezin rezervine dahil edilecek.
Döviz Politikası ve Jeofinans
Dış alemle işlem yapanlar dışında döviz varlık tutulmasının kriterleri belirlenecek. İşlem vergisi kaldırılacak, kur makası kapatılacak. TL tutmak, TL ile fiyatlamak ve TL üzerinden üretken varlığa sahip olmak rasyonel hale getirilecek. Para politikası, alkış için değil, jeoekonomik bağlamda TL'nin kullanım alanını genişletmek için çalışacak. Türkiye, dünyadaki her değerli masadaki varlığıyla kurduğu jeoekonomik bağlamın karşılığını alacak ve TL'nin jeofinansı kurulacak.
Eski Akıl ve Yeni Akış
Dinç, eski aklın ekonomi yönetiminin bir karşılığı kalmadığını, eski aklın yeni bir akış doğurmadığını belirtiyor. Daha fazla makro ihtiyati, daha yüksek faiz ve gün boyu kur ekranı çare değil. Akıl değişince akış da değişecek ve Türkiye'nin değerleri belirleyici olacak. Toplum, Türkiye'nin devletler muvazenesindeki itibarı artarken ekonomide de bu karşılığı almayı bekliyor. Siyaset de buna göre değişmeli; eski Türkiye'nin temsilcilerine yer kalmadığı ilk seçimde anlaşılacaktır.
Yazar, bir sonraki yazısında itibarlı TL'nin mimarisini anlatacağını belirterek sözlerini noktalıyor.
